Државноста, самостојноста, територијалниот суверенитет, но и опште-

ствената и економска стабилност, „де факто“ почиваат врз основи кои значат

безбедност и сигурност. Безбедноста на државата, пак, не зависи само од тврдата

моќ – нејзината армија, опременоста, подготвеноста, економскиот капацитет,

туку зависи и од помеките, посуптилни форми на моќ кои играат голема улога

во зачувување на безбедноста и стабилноста. Една таква сила е и одбранбената

дипломатија која и досега одиграла исклучително важна улога во достигнување-

то и одржувањето на светскиот мир. Всушност, одбранбената дипломатија во

денешниот свет ја обликува безбедноста и одбраната и претставува еден од

клучните елементи на „меката моќ“ , елемент кој е главната карактеристика која

ги одделува „тврдата“ од „меката моќ“. Секако, во процесот на остварувањето

на дипломатијата, соодветно место му припаѓа и на протоколот кој може да се

каррактерризирра како континууирран прроцес на симбиоза на теорријјата и пррактиката.

ППротоколот е нераскинлив дел од дипломатската практика која е повр-

зана со историјата, религијата, кралската власт, културата и јазикот. Протоколот

вклучува и начин на добро однесување и практицирање на одредени очекувани

манири на дневна основа. Еволуцијата на протоколот е резултат на старите тра-

диции, кои денеска не само што опфаќаат церемонијални правила при официјал-

ни настани, туку и начини на прифатливо однесување при специјални околности,

односно правила и принципи кои се општествено прифатливи и препорачливи.

Мултикултурализмот е, исто така, нераскинлив елемент од конгломератот на

протоколот, а особено важен е и воениот протокол и одбранбената дипломатија

којја, исто така, подрразбирра сет на прравила и прроцедуурри.

ООвие два елемента, воениот протокол и ббезббедноста, иако навидум непо-

врзани, всушност се комплементарни една на друга и меѓусебно се поддржуваат.

Токму затоа, од исклучително значење е студиозно и детаљно да се пристапи

кон утврдувањето на улогата на одбранбената дипломатија и протоколот во

остварување на безбедноста, зашто во практика едното без другото немаат

капацитет да ффуункционирраат.

ЗЗаа ссееккооее ллииццее ппооссввееттеенноо ннаа оовваааа ооббллаасстт,, оодд ииссккллууччииттееллнноо ггооллеемм ииннттеерреесс

се денешните поместувања на геополитичката сцена, постепеното ретерирање

од претходно поставените позиции и повторното навлегување на одредени

стари „духови“ на непријателство, меѓусебна недоверба, страв и леснотија во

донесуувањето на серриозни одлууки.

ААннееккссиијјааттаа ннаа ККрриимм,, ввоојјннааттаа ввоо ССиирриијјаа,, ннеессттааббииллннооссттаа ввоо ссееввеерроотт оодд

Африка, поделеноста на Грузија, на Молдавија, забележаното зголемување на

арсеналот на условно кажано „двете страни“, како и заладените односи помеѓу

НАТО-Алијансата и Руската Федерација се причини за загриженост, но и одлични

примери за тоа колкава улога може да има одбранбената дипломатија за овие

искри да не прераснат во отворен оган. На тоа треба да се додаде и отворената

улога на одбранбената дипломатија при пригушувањето на веќе разгорените

конфликтни ситуации, како онаа во Кавкаскиот регион на Нагорно Карабах,

политички издвоен ентитет населен со Ерменци, но во политичките граници на

Азеррбејјџан.

ТТооккммуу ттоојј ффаакктт ппррееттссттааввуувваа ееддеенн оодд ввооддееччккииттее ммооттииввии ззаа ддееттееккттиирраањњее

на нераскинливата спрега помеѓу одбранбената дипломатија и протоколот од

една стррана, и безбедноста на една территорријја на дррууга стррана.

ЗЗвучи неверојатно, но потезите повлечени во доменот на деффинираната

„мека“ моќ можат да го поплочат патот кон пеколот или, пак, кон рајот – можат

да ја зацврстат безбедноста и мирот, но можат и да доведат до суров конфликт.

Разбирањето на елементите на поврзување помеѓу одбранбената дипломатија,

протоколарните правила и процедури и безбедноста на државата се во сушти-

ната на прроблемот којј се обрработуува во оваа книга.

Различното сффаќање, но и практикување на одббранббената ((за некои

земји воена) дипломатија може да се види преку компарацијата на пристапот и

стратегиите за одбранбена (и воена) дипломатија на петте земји кои се постојани

членки на Советот за безбедност на Обединетите нации – Велика Британија,

Франција, САД, Русија и НР Кина. Впрочем, токму кај овие земји кои по многу

фактори сè уште се во зенитот на светската моќ, особено на економски план,

може да се види огромна дискрапанца во начинот на кои ја дефинираат, но

особено начинот на кој ја сфаќаат одбранбената дипломатија. Тука може да

се види дека има и разлики во вредности и мотиви, разлики во пристапот, но и

рразлики во очекууваниот ррезуултат.

ВВоо ррааммккии ннаа ББааллккаанноотт ((ффооккууссиирраајјќќии ссее ннаа ЗЗааппааддннииоотт ББааллккаанн)) ииззммииннааттииттее

30-тина години покажаа дека она што беше перцепирано како невозможно,

особено од аспект на безбедноста, мирот, стабилноста, економскиот проспери-

тет, и тоа како може да се случи. Развојот на немилите настани по распадот на

Југославија, која се сметаше за клучен и моќен играч во Европа, покажа дека

неколку јавни настапи, неколку воено-дипломатски игри доведоа до „крв на

улиците“. Но, исто така, неколку дипломатски потези можеа да значат (и во случај

на Македонија, значеа) мирна дезинтеграција на еден ентитет од федерацијата.

Познат е договорот Глигоров – Аџиќ, кој иако многу пати критикуван, беше ди-

пломатско средство во согласност со протоколарните правила и процедури, што

беше темел на безбедноста и миррот на македонската территорријја во тојј перриод.

1100

РРееппууббллииккаа ССееввееррннаа ММааккееддоонниијјаа ии ввоо ппооннооввоо ввррееммее ииммаашшее ггооррччллииввоо

искуство поврзано со одбранбената дипломатија и безбедноста – разговорите,

преговорите, потпишувањето на охридскиот Рамковен договор со кој се заврши

конфликтот во северните и севернозападните делови на државата. Сето тоа е

резултат на политички процес чиј успех во позадина зависи од конгломератот

составен од одбранбената дипломатија, протоколот и неговите процедури. И

наметнатиот „спор за името“ со јужниот сосед е спор кој на дипломатско ниво

со вклучени протоколарни процедури во голема мера влијае на безбедноста на

државата, но и на целиот регион, особено имајќи предвид дека токму заради

противењето на Грција, земјите членки на Алијансата не испратија покана за

прием на Северна Македонија во НАТО на Букурешкиот самит во 2008 година.

Овој дипломатски спор директно го намали степенот на безбедност во регионот

и овозможи во земјава да се развие национализмот, корупцијата, едноумието,

да се разнишаат столбовите на демократијата, поделбата на власта, владе-

ењето на правото, да се замолчат критички настроените мислења и гласови.

Протоколарните елементи беа присутни и на можеби круцијалниот настан за

развојот на безбедноста во регионот на Југоисточна Европа, односно актот на

потпишување на „Конечната спогодба за решавање на разликите опишани во

Резолуциите 817 (1993) и 845 (1993) на Советот за безбедност на Обединетите

нации за престанување на важноста на Привремената спогодба од 1995 година

и за воспоставување на стратешко партнерство меѓу страните“, т.е. Договорот за

решавање на разликите околу името на Република Македонија на 17 јуни 2018

година во селото Нивици (Прреспанско), Репуублика Гррцијја.

ВВоо ккннииггааттаа „„ДДииппллооммааттиијјааттаа,, ппррооттооккооллоотт ии ббееззббееддннооссттаа““ ссее ппррееттссттааввееннии

најважните резултати и суштинските сознанија претставени во докторската

дисертација насловена „Улогата на протоколот и одбранбената дипломатија во

остварувањето на безбедноста на Република Македонија“, одбранета на Фило-

зофскиот факултет во јуни 2021 година. Воедно, со цел зголемена прегледност

и концизност, одредени делови од докторската дисертација се изоставени, а

одредени сегменти се додадени, и истите се комплементарни, односно ја до-

полнууваат и дообјјаснууваат прредметната тематика.

Книгата им ја посветувам на мојата сопруга Валентина

и мојата ќерка Вера-Патрициа.

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

Дипломатијата во суштина претставува еден начин како преку дијалог и

преговори, како и преку сите други останати средства (освен војувањето) може

„де факто“ да се влијае врз однесувањето на секоја една држава во меѓународ-

ната заедница. Дипломатијата како вештина која се развила во Европа, а потоа се

пренела низ остатокот на светот, во прво време главно се однесувала на односите

помеѓу две суверени држави, на билатерално ниво. Сепак, во XX век, дипломат-

ската практика опфаќала многу повеќе елементи од самата „дипломатија на

билатерално ниво“ – т.е. опфаќала и опфаќа различни самити и конференции,

меѓународните активности на супра и субнационално ниво, неофицијалната

дипломатија водена од невладиниот сегмент, како и работењето на цивилните

претставници во меѓународна средина.1

Дипломатијата многу често погрешно се смета за надворешна политика,

иако термините не се синоними. Дипломатијата е еден од инструментите на над-

ворешната политика, односно можеби најважниот и најекспонираниот инструмент.

Надворешната политика ги поставува целите, ги креира стратегиите и широко

ги поставува тактиките за достигнување на поставените цели. Како инструмент,

дипломатијата е главната замена за употребата на сила во односите помеѓу суве-

рените држави. Таа во суштина е ненасилна, иако може да се базира на принуда

под закана за активирање на одредени казнени мерки или употреба на сила.

Намерата на надворешната политика е да го прошири влијанието и да

ги наметне интересите на една држава кои произлегуваат од економските, но и

географските и историските поединости. Преку активностите на дипломатијата,

државата, нацијата или организацијата се зацврстува во однос на останатите

субјекти на меѓународната сцена. И, можеби уште поважен факт е дека дипломат-

ската активност настојува да ја максимизира предноста на одреден ентитет, без

притоа да се презема каква било форма на сила. Дотолку повеќе, оваа дипломатска

активност во голем број состојби и случаи не предизвикува ниту бес, лутина и гнев

кај другата страна. Дипломатијата е силно наклонета кон зачувување на мирот

и решавањето на какви било несогласувања на мирен начин и без создавање

на конфликтни состојби. Секако, треба да се има предвид дека дипломатските

активности и мерки знаат да бидат проследени и со одредени можни закани од

економска или друга природа, кои вршат притисок кон другата страна, во насока на

изнуда на согласност за одредено веќе предложено (или планирано) дипломатско

решение.

Во контекст на поврзаноста со меѓународните односи, треба да се потенци-

ра дека дипломатијата е вештина која била потребна за врамување на меѓусебниот

контакт на групите, уште од почетокот на цивилизацијата. Значењето, особено

во последните неколку стотици години варирало (исто како што се појавуваат

варијации во терминологијата во означувањето на сите останати професии),

иако може да се каже дека во основа таа од активност на „горди и завидливи“

суверени, едноставно преминала во активност на „горди и завидливи“ суверени

држави. Исклучително значајно е што јазикот на оваа активност, без оглед на тоа

од кој владетел потекнува, со текот на времето станувал сè попрефинет и појасен,

попрецизен, поконцизен2.

Во овој конгломерат на активности, работите поврзани со протоколот и

пресеансот, во голема мера имаат свое влијание и придонес кон т.н. дипломатски

речник. Овие примеси, заедно со развојот на професијата и потребата од рабо-

тење не само со политичките, туку и со правните аспкети поврзани со делувањето,

довеле до развој на лексикон на специјализирани зборови и различни технички

термини кои станале дел од дипломатскиот вокабулар.

Во контекст на односот помеѓу дипломатија и суверените држави, глав-

ните промени можат да се детектираат околу XV-тиот век, со воспоставувањето

на суверените национални држави во Европа, кога вниманието на државите се

фокусира на начините и средствата на дипломатијата, односно комуникацијата

меѓу нив, особено во однос на безбедносните прашања во услови на мир, но и на

војна.3

Во суштина, дипломатските односи се воспоставуваат со заедничка со-

гласност на две страни, но истото може да биде прекинато и унилатерално, кога

едната суверена држава ќе ја повлече својата дипломатска мисија, што предиз-

викува повлекување на дипломатската мисија и на другата страна. Со појавата

на позитивизмот во меѓународното право во XVIII век се сметало дека тогашното

однесување на државите може да се земе и како основа за самото меѓународно

право, кое се фокусира на теоријата на суверенитетот – според доктрината на пози-

тивизмот, само државите имаат неограничено право да ги заштитат националните

интереси, па дури и преку водење на војна. Суверенитетот на државата значи дека

таа има комплетна јурисдикција во рамките на својата територија, како и право

да биде независна и автономна во спроведувањето на надворешната политика

и меѓународните односи. На таа основа, државите се правно гледано еднакви,

без оглед на нивната големина, економија или моќ во рамките на меѓународните

односи. Тоа, впрочем, е и изворот на легалната еднаквост на суверените членки

на Обединетите нации, нешто што државите го „уживаат“ и денеска.

p.ix(9).

Mueller J. (2009): The Long-Term Political and Economic Consequences of 9/11. In:

Morgan M.J. (eds) The Impact of 9/11 on Politics and War. The Day that Changed Everything?,Palgrave

Macmillan, New York.

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

Дипломатијата, каков и да е пристапот, а тој варира од едноставни раз-

говори до посериозни преговори, има цел да се дојде до заедничко и заемно 1

прифатливо решение кое е основа за договор.

Современата дипломатија, за жал, наизглед се фокусира на задоволување

на интересите на само една од страните, главно онаа која е доминантна. Во де-

нешната реалност во која способностите на државите драстично се разликуваат

една од друга, токму доминантната страна ќе ја поседува предноста да склучи

одреден билатерален договор со страната, односно со државата која е „де факто“

послаба, дури користејќи и алатки како што е, на пример, принудата.

Практично кажано, моќните држави не секогаш ја почитуваат сувереноста

на други држави. Кога тие ќе одберат унилатерално да се вмешаат во домашните

работи на друга држава, одговорот најверојатно би бил дипломатска протестна

нота или јавна изјава која би го имала истиот ефект. На пример, за време на бипо-

ларната меѓународна политика, САД на приватен, а и јавен начин го прекоруваше

Советскиот Сојуз и неговите политики за непочитување на човековите права, осо-

бено за Евреите на кои не им бил дозволен излез од земјата. Советскиот одговор

беше обвинување за САД дека станува збор за мешање во интерните работи на

една суверена држава. Овој начин на меѓусебно однесување и обвинување доведе

до т.н. Студена војна, период кој доведе до голема несигурност на глобално ниво и

константна опасност од можноста за сериозни глобални последици, доколку која

и да е од двете суперсили посегне по оружје.

Во поновата историја, еден од примерите за употреба на сила над суве-

рена земја е ирачката инвазија на Кувајт во 1991 година, водена под превезот

дека Кувајт е ирачка територија, и дека станува збор за рецидив од британскиот

колонијализам. Мнозинството земји ја отфрлија оваа ирачка позиција, и под „ча-

дорот“ на Обединетите Нации креираа коалиција чија основна цел беше враќање

на контролата врз Кувајт и враќање на кувајтската влада во земјата.

Во основа, од аспект на областа која се обработува, овој пример е значаен

затоа што покажува дека ефективноста на дипломатијата е важна, особено кога

станува збор за вршење на притисок и „де факто“ принудување на страната која

е агресор да прекине со своите дејства.

Имајќи предвид каков беше светот пред неколку декади, во периодот на

биполарноста, главното прашање е дали светот е побезбеден. Од крајот на она

што се сметаше за биполарен свет, очигледно е дека меѓународните односи не

се движат во насока на тоа дека сите актери на оваа сцена можат да имаат ист

бенефит од моменталната меѓународна реалност. Според некои, светот се движи

од либералниот сон за глобална хармонија до реалноста на хаосот и конфликтот.4

In: Morgan M.J. (eds) The Impact of 9/11 on Politics and War. The Day that Changed Everything?,Pal-

Кога зборуваме за меѓународните односи, потребно е да истакнеме дека

тие инкорпорираат уште една исклучително важна област – безбедноста, односно

нејзината меѓународна форма.

Доколку се обидеме да дадеме одговор на прашањето која е содржината на

безбедносните студии, најверојатно најголем број од научниците би ги поставиле

следните почетни прашања:

Кој е / што е објектот на безбедноста?

Каква е природата на заканата?

Кој е одговорен за безбедноста?

Преку кои постапки, средства и начини се достигнува, се чува и се уна-

предува безбедноста?5

На тоа, можеме да додадеме и три дополнителни прашања:

Кој е примарен субјект на меѓународните односи?

Кои се мотивите кои ги водата опфатените субјекти?

Дали истите се однесуваат по некои правила, односно дали постојат

одредени законитости кои би го објасниле нивното однесување?6

Најчесто кога зборуваме за меѓународните односи, освен економско-со-

цијалните елементи, на ум го имаме и елементот на меѓународна безбедност

кој, всушност, е основата за каков било друг општествен развој. Едноставно, без

безбедност нема економија, а без економија нема просперитет.

Интересно е што во меѓународните односи се одвиваат два паралелни

процеси – глобализација и фрагментација, процеси што го јакнат општеството,

но ја слабеат државата.7

Во тој контекст, во согласност со новите правци на практикување на без-

бедноста, перцепцијата е во правец од безбедноста на државата кон безбедноста

на регионално и на глобално ниво, но и на поединецот, групата; од воените ризици,

преминуваме на невоените ризици и закани, на што се надоврзува невоениот од-

говор. Пристапот од поединечен, станува повеќедимензионален, а од заштитата

на теритоиријата преминуваме на заштита на заедничките вредности.

Безбедноста сè повеќе се гледа не само од воена, туку и од економска,

политичка, социјална, еколошка димензија, додека анализата на безбедносните

предизвици не се фокусира само и единствено на националното, туку и на реги-

оналното и глобалното рамниште. Современите научно-теоретски пристапи

-

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

во средина на безбедноста го ставаат поединецот, што, пак, резултираше со развој

на други теории – теоријата за општествениот конструктивизам, критичките и фе-

министричките теории за меѓународната безбедност. Поединецот е центар на овие 1

теории – неговата/нејзината општествена улога, неговиот/нејзиниот идентитет.

Безбедноста на поединецот е основа за многу подлабоки безбедносни анализи, а

неговата важност се протега низ една мрежа на личната и државната безбедност:

ддрржавата Z главен извор на закана, но и гарант за безбедноста на

поединецот;

поеддинеццот Z главна причина, но и главна препрека за достигнување

на безбедноста;

луѓето се главен извор на меѓусебната небезбедност;

прашањето за индивидуалната безбедност има поширока социјална и

политичка димензија и води директно кон прашањето за суштината на

државата.8

Затоа е многу важно да се утврди општествената димензија на индивиду-

алната безбедност и нејзиното влијание на националната безбедност. Поврзаноста

помеѓу индивидуалната и државната безбедност може да се увиди преку одговор

на следните прашања:

Дали можеме да имаме индивидуална безбедност без државата?

Дали е потребно да имаме хармонија помеѓу националната и индиви-

дуалната безбедност?

Дали, како и колку активностите на поединецот мотивирани од неговата

безбедност имаат повратно влијание на националната или меѓународ-

ната безбедност?

Помеѓу поголемиот број идеи за безбедноста, преовладуваат оние кои

уверуваат дека јакнењето на соработката помеѓу државите е основен предуслов

за јакнење на сите видови безбедност. Во прилог на тоа оди фактот дека предизви-

ците на новото време во голема мера ги надминуваат државните граници. Заради

нивната регионална и глобална поставеност, можностите за нивно спротивста-

вување како држава единка се практично непостоечки. Во една таква реалност,

развојот на соработката, дијалогот, партнерството и довербата се есенцијални во

митигирање на овие предизвици.

Всушност, идејата за колективната, кооперативната безбедност потекнува

од американски политички и воени стратези, со цел јакнење на довербата и со-

работката помеѓу „западните демократии“ и новонастанатите источноевропски

демократии. Впрочем, зачеток на оваа соработка е „Партнерството за мир“ (ПзМ)

во 1994 година (Македонија е дел од Партнерството за мир од 1995 година).9

Теоретскиот концепт на кооперативната безбедност е разработен од аме-

риканските научници Ричард Коен и Михаел Михалка, како концепт на соработка

во безбедноста.10 Овој концепт успеа да премине преку голем број од претходно

дефинираните предизвици, додека истовремено конфронтацијата ја заменува со

консултација, одвраќањето со сигурноста и унилатерализамот со меѓузависноста.

Кооперативната безбедност е фокусирана кон внатре исто колку што е фокуси-

рана кон надвор, затоа што индивидуалната безбедност стои во центарот на секој

безбедносен систем и заштитата на слободата на индивидуалецот кој е и нуклеус,

што е основа за постоење на сите останати видови на безбедност.

Кооперативната безбедност е систем кој е развиен околу своето јадро –

државата, поврзан во мрежа на формални и неформални сојузи и институции кои

ги препознаваат заедничките вредности и кои и пракитчно имаат исклучително

блиска соработка во областите на економијата, политиката и одбраната.

Колективната безбедност се базира на 4 прстени на безбедноста, и тоа:

индивидуалната безбедност: унапредување и заштита на човековите

права внатре во државата и надвор од неа;

колективна безбедност: одржување на мирот и стабилноста во заед-

ничкиот простор;

колективна одбрана: заедничка заштита на земјите членки од надво-

решна агресија;

унапредување и ширење на стабилноста во области во конфликт кои

може да имаат негативно влијание врз колективната безбедноста.

Во периодот на развој на меѓународните односи, меѓународната безбед-

ност станала еден тесен и специфичен сегмент, што во последните две децении

доживува една нагла експанзија.

Сеопфатноста во полето на меѓународната безбедност можеме да ја до-

стигнеме ако на веќе поставените прашања ги додадеме и следните: за кого се

однесува, која е нејзината вредност, колку безбедност бараме, кои се средствата

за нејзино достигнување, а воедно и која е цената на таа меѓународна безбедност

и во кој временски период.11

Во зависност од доминантниот научнотеоретски пристап, ставовите

поврзани со меѓународната безбедност можеме да ги поделиме на две групи:

традиционални ставови и современи ставови.

Одликите на традиционалното сфаќање и практикување на (меѓународ-

ната) безбедност се производ на однесувањето на државите низ целокупната

наша историја, што е особено видливо во периодот на Студената војна. Основната

9-

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

одлика на традиционалниот пристап е поврзувањето на безбедноста на државата

со неповредливоста на суверенитетот на нејзината територија. Врз основа на тоа

гледиште, безбедноста на државата се одредува како отсутност на закана или 1

агресија по неа, но и како можност, сила, способност да се пресретне и анулира

секоја можна закана по неа. Затоа, како основен критериум за безбедноста на

државата традиционалистите ја земааат моќта на државата да се заштити, да ја

отстрани заканата, да го порази носителот на заканата и да дојде до решение за

можната агресија, и тоа или како жртва (ако моќта на агресорот е поголема од

моќта на државата) или како победник (ако моќта на агресорот е помала од моќта

на државата). Тоа „де факто“ е реалистичкиот пристап кон меѓународните односи.

Но, токму овој пристап сериозно бил „размрдан“ од страна на поборниците

на либералниот институционализам и постоењето на она што денеска е и наша

реалност – колективната безбедност. Во тој контекст, посебно е значаен концептот

на „безбедносна заедница“12 на Карл Дојч, кој настанал врз основа на неговото

емпириско истражување за однесувањето на државите во Северноатлантската

област и нивниот пат кон создавањето на заедничката, колективна безбеност како

одговор на одредена заедничка закана.

Претходно споменатиот либералистички пристап подразбира воспоставу-

вање на меѓународно јавно право и воспоставување на меѓународни институции,

како, на пример, ООН или Европската Унија.

дипломатијата

Академската практика, во основа, како столб на дефинирањето, секогаш

ја зема етимологијата, науката за настанокот на зборовите и начинот на кој се

сменило нивното значење низ историјата. Во таа смисла, сосем природно е како

основа да го земеме значењето на зборот „дипломатија“ од етимолошка гледна

точка, односно како збор кој произлегува од грчкиот збор „diploo“, кој во суштина

значи двојно, односно двојно завиен акт од владетелот. Тоа особено се става во

контекст на тогашната историска реалност – Грците на пренесувачите на пораки

им давале два документа, односно „писмото за препорака“ до грчките конзуларни

лица, наречено „symbolia“ и писмените инструкции, наречени „diploma“.

Сепак, модерното значење на дипломатијата не е воспоставено од тогаш,

туку многу подоцна. Во времето на антиката т.н. пренесувачи на пораки биле

наречени сосема поинаку – „keryx anghelos“, во Хомерова Грција, „presbeis“ во

класичното доба; односно „nunti“ или „oratores“ во Рим.13

Терминот дипломатија еден значително долг период буквално означувал

„меѓународни односи“, додека веќе во 19 век дипломатијата всушност започнала

12-

да означува активност преку која се репрезантирале надворешните интереси на

една земја.

Затоа, во таа насока може да се препознаат неколку различни сфаќања

за дипломатијата кои се однесуваат на различни периоди од историјата – „ди-

пломатијата е науката за меѓународните односи базирана на дипломи, односно

на писмени документи дадени од страна на владетелот“14, „дипломатијата го

претставува односот и прашањата помеѓу државите кои се решаваат на мирен

начин“15; „дипломатијата означува одредено постапување, поврзување помеѓу

надворешните работи на субјекти на меѓународното право преку мирни средства,

односно главно преку преговори“16; „дипломатијата е и наука и уметност... како

уметност нејзината главна цел е успешно да го води процесот на меѓународни

преговори, вклучувајќи ја и вештината да координира и да води политички пре-

говори“17; „дипломатијата е официјална активност на државни претставници за

надворешни работи, односно главно на дипломати, кои преку мирни средства

достигнуваат цели и задачи од доменот на надворешната политика во насока на

одбрана на правата и интересите на соодветната држава во странство18; „основ-

ната задача на дипломатијата е адвокатурата, како една од повисоките форми

за убедување“ (Кит Хамилтон и Ричард Ленгхорн); Мајкл Шеа за дипломатијата

смета дека е првествено рутина, па техника, и на крај уметност19, а за Адам Вот-

сон, дипломатијата е апарат за дијалог помеѓу државите.20 Николсон, пак, смета

дека дипломатијата е „уметност на преговарањето“21, а не меѓународно право

или надворешна политика. Еванс и Њунам тврдат дека „основната функција на

дипломатијата е преговарањето, што во поширока смисла значи разговор насочен

кон идентификација на заедничките интереси во областа обременета од конфликт

помеѓу партнерите“.

„Дипломатијата е само форма на борба за моќ на мирен начин“, истакнуваат

Стојановиќ и Димитријевиќ, кои се дел од реалистичката школа.22 И, можеби ова

поимање на дипломатијата е точно, но фактите велат дека силата, моќта можат да

ја користат само оние кои ја поседуваат. Во таа насока е и сфаќањето од страна на

Јанковиќ, кој вели дека „дипломатијата претставува одредена надворешнополи-

тичка активност на една земја која е водена од страна на нејзиниот дипломатски

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

апарат“.23 И, според Ханс Моргентау, еден од родоначалниците на науката за

меѓународните односи, поимот дипломатија вклучува не само реализација, туку

и креирање на надворешната политика.24 1

За одредени теоретичари, дипломатијата е инструмент на надворешната

политика на државата, и во тој контекст на неа гледаат како на организација чиј

домен на работа е надворешната политика. Според таа перцепција, дипломатијата

е оној дел од апаратот на државата кој ја реализира надворешната политика што

ја подрзабира вкупната активност во сферата на државното живеење.

Според друга група на теоретичари, дипломатијата е метод, начин за оства-

рување на целите на надворешната политика на државата. Меѓутоа, оваа теорија

не ги вклучува организацијата и луѓето, а постапките и методите во нејзиното

спорведување не би можело да се замислат доколку нема лица кои ќе ги реали-

зираат. Сепак, мислењето оди во насока на тоа дека овие лица ќе ги реализираат

барањата на сопствените држави, без да го земат предвид своето мислење, исто

како што државите за одредена активност на дипломатите нема за одговорност

да ги земат самите дипломати, туку тоа ќе им го припишат на државите од каде

што доаѓаат овие дипломати.

За третата група на теоретичари дипломатијата е вештина и умешност на

водење на меѓународните работи, особено процесот на преговори кој побарува

висок степен на професионалност и лични својства како што се: бистрина, остро-

умност, снаодливост и моќта на запазување.25

Друга, четврта група на теоретичари, пак, смета дека дипломатијата е наука

која треба да нè научи како да ги застапуваме, браниме и промовираме надвореш-

нополитичките интереси на земјата, за што е потребен еден голем и разновиден

квантум на знаења од повеќе области како: политиката, правото, економијата,

историјата, географијата.

Единицата на сврзување на овие групи на теоретичари е фактот дека секоја

од групите, терминот и областа наречена дипломатија ја поврзуваат со надвореш-

ната политика, меѓународното право и меѓународните односи.

Информациите за обликот на дипломатијата во антиката и најраниот

период на цивилизацијата се базираат на оскудни докази. Постојат одредени

податоци и траги за некој вид на дипломатија во Египет кои датираат до 14 век

пр.н.е.26, додека првите податоци за постоење на одреден вид на дипломатија во

Западна Африка датира до 9 век пр.н.е27. Во Јужна Америка, камените натписи на

ѕидовите на напуштените градови на Маите имплицираат дека постоела постојана

и континуирана размена на претставници, иако ниту во модерната наука сè уште

нема многу информации за начинот на кој Маите ја воделе дипломатијата. Кога

станува збор за Инките, според достапните записи, испраќањето на свои прет-

ставници, всушност најверојатно било еден вид на претходница, активност која

претходела на употребата на сила28.

Најголемиот квантум на информации поврзани со дипломатијата во

антиката, всушност доаѓа од Блискиот Исток, Медитеранот, Кина и Индија. По-

стојат докази за пишани договори помеѓу градовите држави во Месопотамија,

кои датираат околу 2.850 година пр.н.е. Вавилонскиот јазик, всушност, станал и

првиот дипломатски јазик, а тоа е и јазикот на кој е напишан и Договорот помеѓу

египетскиот суд и кралот на Хитите од 14 век пр.н.е29.

Првите записи за постоење на одредена дипломатска активност во Кина и

во Индија датира од околу еден милениум пред нашата ера. Веќе од 3 век пр.н.е.,

Кинезите имале развиено еден поорганизиран систем на претставници и гласници,

нешто што може да се забележи и во т.н. „период на завојуваните држави“, кога

доколку државите биле поблиски, заемната доверба се стекнувала преку секојд-

невна и непосредна интеракција, додека земјите кои биле подалечни, меѓусебниот

контакт го воспоставувале преку размена на пораки, носени од гласници кои се

„де факто“ и дипломати30. Значајно за кинеската дипломатија е да се напомне

дека во периодот од последните два века пред нашата ера, па сè до појавата на

европскиот колонијализам во Азија, како и европскиот концепт за суверенитет,

сфери на влијание и други дипломатски норми, традиции и практики, генерално

главната задача на меѓународните односи иницирани од Кина се однесувале на

28-

sity, Indiana

-

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

одбраната на кинеските граници од надворешна закана, приемот на емисари од

соседните држави, како и контролата на странските трговци кои се занимавале со

трговија на означените пристаништа во државата. Ретки исклучоци од ова правило 1

се официјалните мисии за изучување и собирање на будистичките скулптури во

Индија во 5 и 7 век, како и патувањата на адмиралот Женг Хе кон почетокот на

Од друга страна, индиската дипломатска традиција била софистицирана,

но малку поинаква. Имено, индискиот систем кој се базирал на „Арта – Шастра“,

една од најстарите книги во секуларната санскрит литература, бил изграден

најмногу врз база на сопствените интереси, наместо на етичките консидерации.32

Модерната наука дефинира дека традициите кои служеле како инспи-

рација за раѓањето на модерната дипломатија во постренесансна Европа и како

вовед во моменталниот систем на меѓународни односи започнал во античка Грција.

Меѓудржавните односи поврзани со Олимписките игри, креирањето на сојузи

(Спарта, средина на 6 век пр.н.е.), односно Пелопонеската лига околу 500-тата

година пр.н.е. Првите грчки дипломати-хералди уживале имунитет, патувале сами,

обично во повозрасни години и најчесто биле проминентни политички фигури.33

Римјаните го презеле она што Грците го развиле и го адаптирале на својот

систем. За време на Римската Република, надворешната политика била водена

од Сенатот, иако постоел Оддел за меѓународна политика. Оваа задача потоа

преминала лично во рацете на императорот. Римските дипломатски претставници

биле примани со посебен церемонијал и воедно уживале целосен имунитет.

По падот на Западното Римско Царство, поголемиот дел од воспоставената

дипломатска практика едноставно престанала да постои, суверените започнале

непосредно да разговараат со своите пандани, единствено Ватикан продолжил да

ги негува дипломатските традиции на Рим. Од другата страна, Источното Римско

Царство во форма на Византија продолжи да постои уште еден милениум. Визан-

тија во Константинопол имала формирано Оддел за надворешни работи и Биро

кое работи со надворешни делегати34. Интересно е што секој надворешен делегат

бил пречекуван на спектакуларни церемонии, чија цел е рефлектирање на моќ од

страна на империјата, моќ која изгледала поголема од онаа која Византија реално

ја поседувала.

Lausanne, p.204

-

Во исламскиот свет интересите биле поинакви, исламската заедница имала

аспирација за живеење во еден свет во кој секуларните институции (како, на при-

мер државата) ќе имаат незначајна улога35. Во едно такво општество, политичката

интеракција би постоела, но без потреба од постоење на дипломатски мисии кај

секој од властодршците. Според теоријата, имајќи предвид дека и немуслимаските

територии, на крајот ќе ја прифатат оваа вера, не се предвидувало дипломат-

ските мисии да бидат долготрајни. Сепак, во практика, дипломатските мисии и

во муслиманските земји и во немуслиманските земји постоеле од времето на

Мухамед и раните муслимански лидери кои развиле систем на заштита и правила

за размена на емисари.36 Секако, оваа практика, имајќи предвид дека ширењето

на териториите на муслиманите одело за сметка на Византија – првенствено во

Северна Африка, потоа и преку обединувањето на Арапите, Персијците и Турците,

и сето ова предизвикало крвави војни со христијанска Византија, дипломатијата

во исламскиот свет била под силно влијание на искуството стекнато токму од

Византија.

А, кога сме кај Византија, треба да се спомене дека оваа империја ги

произвела првите професионални дипломати на кои им биле дадени пишани

инструкции – тие биле срдечни и постојано подготвени да продадат византиски

добра и да ја поттикнат трговијата.377 Отприлика од 12 век, собирањето на разуз-

навачки податоци за состојбата на земјата во која се ипратени, била од витално

значење за преживувањето на Византија. По колапсот на оваа империја, нејзината

дипломатска традиција била преземена од Отоманската Империја и ренесансна

Италија.38

Колапсот на Византија на некој начин го означил периодот на развој на За-

падот. Римската католичка црква, без оглед на позицијата и на моменталната сила,

продолжила да води активна надворешна политика, особено во Константинопол,

но и во борбата против императорите на Светото Римско Царство. Папите служеле

како арбитри, додека легатите како миротворци. И, престижот на црквата се гле-

дал во фактот дека секогаш папските емисари имале предност пред цивилните

претставници, традиција која продолжува во државите каде римокатолицизмот

е официјална религија.39

IntroBooks, (2019). Diplomacy. World politics. Can Akdeniz.

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

Терминот „амбасадор“ се појавил во 12 век, иницијално во Италија40. Тер-

минот произлегол од средновековниот латински збор „ambactiare“, што значело

„оди на мисија“, и се однесувал на сите емисари, дури и на оние кои не застапувале

некој суверен. Иако веќе одомаќинет во Италија и во Франција, на англиски за прв

пат се појавува во 1374 година, и тоа во поемата „Тролеј и Кресејда“ на Џефри Ча-

усер.41 Кон крајот на 15 век, терминот се стандардизирал за емисари на секуларни

владетели, додека римокатоличката црква сè уште го користела терминот легати и

нунции. По Крстоносните војни и зголемувањето на трговијата со Блискиот Исток,

Венеција развила блиски контакти со Византија, односно Константинопол, и „де

факто“ од таму ги преземала и главните елементи на Византискиот дипломатски

систем (давање на пишани инструкции и воспоставување на системски органи-

зирана архива).

Во периодот на премин од средновековието во ренесансата, поголемиот

број од амбасадите биле привремени – од три месеци до две години. Кон крајот

на 14 и почетокот на 15 век, Венеција, Милано и Мантуа имале свои претставници,

секоја од нив во другите две градови држави, во Ватикан и во Светото Римско

Царство. Резидентните, постојани амбасади во Италија станале практика кон

крајот на 15 век, практика која по 1500- тата година се префрлиал и надвор од

Италија. Постојан претставник на Милано во францускиот двор пристигнал во

Мислејќи дека наместо среќавање на владетелите и суверените на ита-

лијанските градови-држави, побезбедно е тоа да се прави преку посредници

(амбасадори), постојаните претставништва на територијата на Италија станале

практика. Рим прераснал во центар на италијанската дипломатија и интрига,

центар на собирањето на информации и на шпионирањето.43

Во тој период церемонијалните и социјалните активности станале норма

и започнале да доминираат во односите помеѓу дипломатите и нивните домаќи-

ни, особено имајќи го предвид дигнитетот на своите суверени. Претставниците

на папата секогаш имале предност пред претставниците на „привремените“

владетели. Тоа било стандард, но покрај таа одредба не постоела некоја друга

која давала насока за пресеансот. Токму затоа папата Јулиј Втори во 1504 година

воспоставил пресеанс листа, но тоа во суштина не го решило проблемот. Шпанија

не ја прифатила „инфериорноста“ во однос на Франција, моќта помеѓу државите

флуктирала, моќта на папата се намалила.44

До 16 век титулата „амбасадор“ се користела само за претставници на

круните и на Венецијанската Република, а латинскиот јазик останал јазик на ди-

пломатијата.45

Војните во Италија во 16 век, појавата на силни држави на северот, над

Алпите, протестантскиот револт – сето тоа го заврши периодот на ренесансата,

но помогна да се рашири италијанскиот дипломатски систем. Англискиот крал

Хенри Седми бил помеѓу првите кои го презеле италијанскиот дипломатски си-

стем, а веќе до 1520 година, канцеларот на Хенри Осми, Томас Кардинал Волси,

ја креирал англиската дипломатска служба. Франција ја презела италијанската

дипломатска служба во времето на Францис Први во 1520-тите години46.

Во текот на 16 и почетокот на 17 век, кралските секретари биле на чело

на надворешните работи, а емисарите останале да бидат лични претставници на

владетелите. Имајќи предвид дека амбасадорите биле луѓе од неприкосновена

доверба, а комуникациите биле бавни, тие уживале мошне голема слобода во

своето работење47.

Религиозните војни во почетокот на 17 век всушност го означувале австро-

францускиот натпревар за моќ. Во периодот на триесетгодишната војна се случиле

и поголем број на иновации и во теоријата и во практиката на меѓународните

односи. Во 1625 година, холанѓанинот Хуго Гротиус ја објавил својата „De Jure

Belli ac Pacis“48 („За законите на војната и на мирот“), во која законите на војната

биле далеку побројни. Во напорите за конвертирање на националното право во

интернационално (меѓународно), со секуларен пристап кој ќе биде прифатлив за

двете страни на религиозната кавга, Гротиус се ослонил на класичниот поглед на

природното право и на владеењето на разумот. Неговата книга, која се смета за

првата книга која се занимава со меѓународнот право, го истакнува концептот на

државен суверенитет и на еднаквоста на суерените држави, два концепта кои се

базични во модерниот дипломатски систем.

Франција е земја во која било воспоставено првото модерно Министер-

ство за надворешни работи во 1626 година, од страна на кардиналот Ришелие49.

Тој на дипломатијата гледал како на еден континуиран процес на преговарање,

а на дипломатите како на претставници со еден претпоставен и една политика.

Министерството го креирал за да може да ја централизира политиката, да ги има

сите свои емисари под контрола и поефикасно да го спроведе националниот инте-

рес. Оваа практика на кардиналот овозможила католичка Франција да застане во

сојузништво со протестантските сили против Австрија во тресетгодишната војна.

.

Encyclopaedia Britannica, i. (1998). The New Encyclopaedia Britannica: Macropaedia:

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

Во тоа и успеал, ако се земе предвид „Мирот од Вестфалија“ од 1648 година со

кој на сметка на Австрија, јакне Франција50. Неколкугодишните средби и разго-

вори, пред потпишувањето на мировниот договор, го означуваат и првиот голем 1

интернационален конгрес во модерната историја. Иако на конресот присуству-

вале и принцеви, најголемиот дел од работата бил завршен од страна на искусни

дипломати кои веќе се познавале меѓу себе. Пресеансот повторно претставувал

проблем и затоа морало симултано да се одржат две конференции.

Договорот од Вестфалија не го решил проблемот со пресеансот (приори-

тетот) помеѓу државите. Напротив, војната помеѓу Франција и Шпанија која про-

должила од 1648 до 1659 година, делумно била и заради ова прашање51. Всушност,

проблемот со пресеансот бил навлезен и во најмалите детали – во 1661 година, во

Лондон, се отворило дипломатско несогласување дали кочијата на францускиот

амбасадор ќе биде пред онаа на шпанскиот амбасадор.

Со јакнењето на државите по триесетгодишната војна, дошло до појава и

развој на покомплексна мрежа на амбасади низ Европа. Англија, со цел задржу-

вањето на тајноста на комуникациите, во 1641 година ја вовела и првата модерна

курурска служба52. Со текот на времето, дипломатијата станала служба на аристо-

кратите, а францускиот јазик го потиснал латинскиот како јазик на дипломатијата

и имал супрамација сè до 20 век53.

Францускиот систем бил пресликан и во останатите поголеми земји, каде

биле воспоставени министерства за надворешни работи. Амбасадорите кои овие

земји ги праќале имале авторитет самостојно да склучуваат договори, односно

биле целосно ополномоштени и овластени. Интересно е тоа и дека терминот

„амбасадор“ се користел само за лицата испратени од кралот и од Венеција. Кру-

гот на „големи сили“ набрзо се проширил и со Русија, која влегла во европската

дипломатија во 18 век, а се засновала на дипломатската традиција на Византија.54

На крајот на овој век, големи сили од рангот на европските, се појавиле и

надвор од Европа, главно во Соединетите Американски Држави, кои ги примиле

нормите на европската дипломатија, но не ги прифатиле елементите кои делувале

„нерепубликански“, како на пример обраќањето кон амбасадорите („господи-

не/г-ѓо амбасадор“, наместо „ваша екселенцијо“).

Encyclopaedia Britannica, i. (1998). The New Encyclopaedia Britannica: Macropaedia:

Encyclopaedia Britannica, i. (1998). The New Encyclopaedia Britannica: Macropaedia:

ideology in language teaching and learning: actors and discourses. PLIDAM. Archives Contemporaines

-

Европската дипломатија во овој период препознавала пет главни сили

во Европа – Велика Британија, Франција, Австрија, Русија и Прусија, и нејзината

главна цел била да одржува еден вид на баланс помеѓу нив.55 Тоа го промени

Француската револуција и напорите на Наполеон за окупирање на цела Европа.

По неговиот пораз, повторното воспоставување на балансот на континентот бил

направен во Виена во 1814-1815 година. Со документите кои произлегле од Виена

(Финалниот договор од Виена 1815 година), биле направени чекори и во поглед

на решавање на меѓународните проблеми, како трговијата со луѓе (робови).

Но, со договорот од Виена во 1815 година (со амандмани од Конгресот од

Ахен од 1818 година), биле направени чекори напред и во однос на правилата на

дипломатијата. Биле утврдени 4 класи на носители на дипломатски мисии, пре-

сеансот кој бил дефиниран од датумот на предавање на акредитивите и системот

на потпишување на договори во согласност со буквите во француската азбука.

Во Виена била направена и дистинкција (во непишана форма) помеѓу „големите

сили“ и „силите со лимитирани интереси“. Единствено големите сили можеле да

разменат амбасадори, а пример за тоа се и САД кои немале амбасадори до 1893

година.

Враќањето на Наполеон и неговиот повторен пораз, довел до нов мировен

договор во Париз во 1815 година, кога победниците (Велика Британија, Австрија,

Русија и Прусија) потпишале т.н. „Четворократна алијанса – Quadruple Alliance“,

која ги обврзувала на редовни средби за консултации за заедничките интереси,

како и за одржувањето на мирот во Европа. Според договорот, секоја промена кај

една од овие четири големи сили би била санкционирана од останатите – систем

кој наликува на рудиментирана форма на меѓународно водење од страна на

конзорциум на големи сили56.

Првата таква средба била одржана во 1818 година во Ахен, кога во групата

била примена Франција (а тајно бил повторно воспоставен сојузот од четири држа-

ви против Франција). Оваа средба донела нова стандардизација во многу аспекти

на дипломатијата, а била и првата која предизвикала интерес кај медиумите, со

што на дипломатијата ѝ го додале и елементот на „односи со јавноста“57.

Овие средби продолжиле на амбасадорско ниво – конференции биле

одржани во Париз, Лондон и Виена и на нив се разговарало за специфични меѓу-

народни предизвици – Белгиската независност (1830) и Балканските војни (1912

– 1913 година).

Полека, но сигурно од втората половина на 19 век, дипломатската ак-

тивност во светски рамки сè повеќе се одвивала преку конференции – пример,

Конгресот од Париз во 1856 година со кој се завршила Кримската војна, и каде бил

Truitt, W. (2010). Power and Policy: Lessons for Leaders in Government and Business. Prae-

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

кодифициран голем дел од меѓународното право58. Овие конференции почнале да

се занимаваат и со други делови од светот, како сфери на интерес на европските

сили – Берлинските конференции во 1878 и 1884/1885 година, фокусирани на 1

„источното“ и африканското прашање. Воедно, тогаш била институционализирана

и мултилатералната дипломатија, и тоа во една постојана форма – Парискиот

конгрес ја создаде Меѓународната комисија за Дунав, како одговор на Комисијата

за Рајна од Виена во 1815 г., а воспоставена била и Универзалната телеграфска

унија (подоцна наречена Универзална поштенска унија).59

Деветнаесеттиот век донел промени и политички трансформации, што,

пак донеле промени во дипломатијата. Моќта во Европа од кралските семејства

се преселила во кабинетите, кралевите биле заменети со министри, а демокра-

тизацијата била сè поприсутна. Тоа, всушност, одело заедно и со зголемувањето

на писменоста на широките народни маси, информираноста со сè подостапните

весници и значењето на јавното мислење.

Промени имало и во светски рамки – европските колонизатори почнале

да ги губат своите колонии кои се стекнувале со независност, но истовремено ги

практицирале европските норми и дипломатски принципи. Таков бил случајот со

земјите од Латинска Америка, па и Индија, која за прв пат се обединила под една

власт на субконтинентот. Под притисок на американската воена и политичка моќ,

Јапонија го отворила своето општество, по што следела и брза модернизација.60

Ширењето на европските дипломатски норми на истокот, во Кина, не одело

толку лесно. Напротив, долгата кинеска традиција била незамислива за Европеј-

ците, чии амбасадори морале да поминат низ процес кој бил деградирачки за нив

како целосно овластени претставници на суверените во Европа. Имајќи ја предвид

големата економска и воена моќ на европските сили, решението било најдено преку

оружје. Со неколку воени интервенции (вклучувајќи ја и онаа на летната палата на

кинескиот император61), Кина била приморана да ги прифати „западните практики“.

Друга голема промена во дипломатските практики е развојот на техноло-

гијата – функционирањето на големи далечини било новина за Европа, но сосема

нормална реалност за другите земји. Развојот на железницата, телеграфските

врски, парните бродови и подводните кабли ја намалиле оваа далечина помеѓу

земјите од различни континенти. Тој развој значел и пофреквентен контакт со

амбасадорите испратени од земјата, со што нивната улога на целосно овластени

претставници била во одредена мера променета. Консултациите со главниот град

станале и можност, но и практика.

Hook, B. and Hook, P. (1998). Beijing and Tianjin: Towards a Millennial Megalopolis. Re-

По крајот на Првата светска војна, дипломатијата во многу нешта била

променета. Можеби најмаркантна промена била направена во Русија, по рево-

луцијата од 1917 година, кога едноставно термините демократија и пропаганда

почнале да бидат перцепирани сосем поинаку. Комунистичкото лидерство на

Советскиот Сојуз целосно ги отфрлило дипломатските чинови и ги објавило сите

тајни договори најдени во царските архиви. На тој начин бил направен целосен

контраст со аристократските традиции на европската дипломатија. Народниот

комесаријат за надворешни работи, организирал прес-биро и биро за меѓуна-

родна револуционерна пропаганда. Тоа се покажало и како начин на кој Русија

направила супституција на својот недостаток на реална моќ со пропаганда која ги

опфаќала работниците од останатите земји и ги водела кон состојба во која тие ќе

вршат притисок врз своите земји и влади. Советите ја креирале и Комунистичката

интернационала (наречена и Трета интернационала), која како самостоен ентитет

се вклучувала во политиката на капиталистичките земји на многу поинаков начин

од која било амбасада дотогаш62.

По крајот на Првата светска војна и во 20-тите години на минатиот век,

на сцената повторно се вратила т.н. „конференциска дипломатија“63. Пример за

тоа е Париската мировна конференција на која биле прифатени голем број од

процедурите на Виенскиот конгрес – разликувањето на „сили со генерални ин-

тереси“ од „сили со специфични интереси“, одржувањето на приватни состаноци

на делегациите на големите сили и средбата на амбасадорско ниво по самата

конференција. Сите документи и договори, па дури и конференциите, по оваа веќе

биле напишани на два јазика – француски и англиски (САД и Велика Британија

станале активен дел од светските совети). И во Виена биле присутни највисоките

политички лидери, но не и кралеви и суверени. Таму биле присутни и невладини

организации што претставувале национални ентитети кои барале независност.

Сепак, главната „иновација“ која произлегла од мировните разговори била

Лигата на нациите, првата перманентна меѓународна организација со секретаријат

од цивилни лица од сета меѓународна заедница64. Лигата на нациите правела

дистинкција: имала две постојани сесии. Во едната седеле сите членови, како

репрезентација на еднаквоста помеѓу сите субјекти на меѓународната заедница,

а во другата седеле големите сили. Сепак, ниту едно од овие поместувања не го

одземал суверенитетот на државите.

Лигата на нациите имала една голема мана, односно недостаток. САД не

биле дел од неа. Имено, американскиот Сенат одбил да ратификува мировни

договори, што претставува и основа за создавање на Лигата. Тоа го нарушило

Encyclopaedia Britannica, i. (1998). The New Encyclopaedia Britannica: Macropaedia :

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

угледот и кредибилитетот на Соединетите Држави во меѓународната заедница.65

Овој тип на конференциска дипломатија продолжил да биде норма и до

(и во текот на) Втората светска војна. Главните политички лидери со помош на 1

новите технологии (телефонскиот уред станал стандард; авионите биле подостап-

ни), често се среќавале и разговарале за теми од заеднички интерес. Пример за

тоа се патувањата на британскиот премиер Невил Чембрлејн кој во 1938 година

повеќекратно допатувал во Германија, што резултирало со т.н. Минхенски дого-

вор кој овозможил Германија да го анексира пределот Судетенланд од западна

Чехословачка66.

Светот по Втората светска војна, во контекст на меѓународните односи, бил

многу различен. Доминацијата на двата блока (едниот воден од САД, другиот од

Советскиот Сојуз), не оставало многу простор за трета опција, иако таа постоела

во Движењето на неврзаните, земји кои во најголем број биле со тукушто стекната

независност. Поларизацијата довела до развој на Северноатлантската алијанса

(НАТО) и Варшавскиот пакт, а дипломатијата била исполнета со постојани кон-

греси, конференции, самити и средби на кои се разговарало за разоружување и

анулирање на нуклеарната трка. Периодично, дипломатијата се занимавала и со

кризен менаџмент.

Денешната политичка поделба во голема мера е производ на периодот по

Втората светска војна – креирањето на двете моќни, но меѓусебно антагонистич-

ки држави, Индија и Пакистан; позиционирањето на Кина како светска сила, по

револуциите кои овозможиле во 1949 година Мао Це Тунг да ја основа Народна

Република Кина, создавањето на независни држави во Африка67.

Во еден таков свет, било потребно повторно да се изнајде модалитет за

некаква форма на континуирана заедничка соработка на сите чинители во меѓу-

народните односи. Лигата на народите, која не се истакнала со својата ефикасност,

била заменета од Организацијата на Обединетите нации (ООН), основана во 1946

година со 51 член, бројка која денеска е зголемена за околу чатири пати.

Но, еднаквоста помеѓу државите, според Обединетите нации, во практика

се покажала како непостоечка. Голем број од новонастанатите држави, поради

малата економска моќ, не можеле да развијат ефикасни и бројно големи дипло-

матски служби. Тоа значело и помала визибилност во меѓународната заедница.

Така, ООН се нашле во ситуација во која немало антагонизам само на линијата

Исток – Запад, туку и на линијата Север – Југ (поранешните колонизатори и нив-

ните колонии, сега новонастанати независни држави).

Таканаречените регионални организации, како на пример Европската Унија

(ЕУ), покажале поголем успех во промовирањето на економските врски помеѓу

-

своите земји членки. И ЕУ, исто како и Организацијата за африканско единство

и Арапската лига, ја зголемила кумулативната моќ на своите земји членки преку

промоција на една кохерентна надворешна политика и дипломатска стратегија.

Тоа не може да се каже за, на пример, азискиот континент, каде постоеле и постојат

екстремни политички, културни и економски разлики, исто како што една таква

иницијатива на американскиот континент не добила атракција – Организацијата

на американски држави (главно поради големиот диспаритет во моќ помеѓу САД

и другите помали држави на американскиот континент). Задоволително ниво на

хармонизација не постигнало ниту Движењето на неврзаните, каде членувала и

поранешна Југославија.

Крајот на претпоследната и почетокот на последната декада од минатиот

век го донесе и крајот на биполарноста во меѓународните односи. Во тој период

постоеле повеќе од 7.000 дипломатски мисии (во најголем број на ниво на амба-

сади, водени од страна на амбасадори). Амбасадите станале еден вид стандард во

меѓународните односи, и тоа не само во контекст на државите, туку и во рамки на

наднационалните ентитети, како на пример НАТО и Европската Унија. Имено, една

земја во Белгија имала тројца амбасадори – еден во земјата, еден во седиштето

на НАТО и еден во седиштето на Унијата.

Истовремено не застанал ниту растот на одговорностите назначени на

дипломатските претставништва. Блиската соработка помеѓу земјите се проширила

и во полето на правото, но и во безбедноста, особено во контекст на тероризмот,

организираниот криминал, тргувањето со нелегални супстанци, илегалната ми-

грација, бегалците и слично.

Кон крајот на 20 век бројот на дипломатски мисии се намалува, не затоа

што се намалува бројот на суверените држави, туку затоа што земјите кои се дел

од еден заеднички регион, а се поврзани и во одреден наднационален ентитет

(пр. ЕУ), направиле еден вид на рационализација68 – пример за тоа се заедничките

мисии на неколку земји од Унијата кои биле блиски по својата култура и традиција,

и тоа во земји кои биле од релативно помал интерес за нив.

За разлика од намалувањето на бројот на дипломатски мисии на државите,

бројот на меѓународните организации рапидно растел. На почетокот на 21 век

имало илјадници невладини организации кои биле акредитирани како набљуду-

вачи во рамките на разни специјализирани агенции на ООН.

Крајот на Студената војна доведе и до голем број на „непознати“ и кај нај-

големите светски играчи – Русија се борела со сопствените предизвици како што

се намалувањето на политичката и воена моќ, што довело и да намалувањето на

влијанието во светски рамки; САД, без својот очигледен „непријател“, Советскиот

Сојуз, се нашле во позиција повторно да го дефинираат своето надворешнополи-

Encyclopaedia Britannica, i. (1998). The New Encyclopaedia Britannica: Macropaedia:

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

тичко постоење и делување; Европската Унија се движела кон сè поголема инте-

грација, но без вистинска визија за крајната цел; Јапонија се движела кон целосна

нормализација, полека отфрлајќи ги рестрикциите наметнати во Втората светска 1

војна; Кина и Индија, кои во периодот на биполарноста се бореле да се пронајдат

себеси во т.н. трет неврзан свет, градуално се враќале на своите традиции и полека,

но сигурно станувале светски сили.

Распадот на Советскиот Сојуз довел до создавање на поголем број неза-

висни држави – од Балтикот до Кавказот и регионот на Централна Азија. Растот

на национализмот, пак, довел до деинтеграција на мултиетничките држави

– најеклатантен пример за тоа е Југославија. Овие процеси довеле и до појава

„етнички будења“ и барања за редефинирање на граници и управи. Тоа довело

до потребата од сè поголема меѓународна инволвираност и асистенција, како и до

појавата на масовни бегалски бранови. Едноставно, почетокот на 21 век довел до

консензус дека постои процес на суштински промени во светот на дипломатијата,

но и до големи несогласувања за тоа која ќе биде новата форма на меѓународните

односи и дипломатската практика.

Дипломатијата денес, иако е изградена на антички основи и практики, функ-

ционира во една сосема нова реалност која е покомплексна, дури и во споредба

со реалноста пред само неколку декади.69 Од сите предизвици со кои се соочила

дипломатијата, ниту еден нема поголемо влијание од феноменот наречен глобали-

зација и од комуникациската револуција која е поттикната од новите информациски

технологии. Самит-дипломатијата се заменува со дневната дипломатија, што не е

целосно нов феномен, имајќи предвид дека постоела практика на редовни средби

на највисоко ниво, но, сепак, не во таков обем и фреквенција која е присутна денес.70

Современото време на сцената како инструмент на меѓународната поли-

тика поставува актери кои досега не биле сфатени како такви. Но, експертската

јавност последните неколку години препознава дека постојат неколку концеп-

туални модели кои како инструмент на надворешната политика ги поставуваат

медиумите, односно сите чинители во медиумската сфера.

Во таа насока, концептуалните модели се однесуваат на јавната диплома-

тија, каде и државите, но и недржавните актери ги користат медиумите како канал

за комуникација и влијание врз јавното мислење; потоа медиумската дипломатија,

каде официјални лица ги користат медиумите за да комуницираат со одредени

актери и ентитети, нешто што е добро познато во процесот на заврушување на

конфликти; и т.н. „media broker“ дипломатија, во која медиумските работници,

привремено стануваат и дипломати, односно ги преземаат нивните функции при

меѓународни преговори.

Имено, терминот „дипломатија“ порано беше користен за да опфати и

објасни огромен број на активности, како меѓународната политика, преговарањето

и начините за негово изведување и сл.71 Во контекст на моделите на диплома-

тијата, истата ја гледаме примарно како процес на меѓународни преговорања,

односно како комуникациски систем преку кој претставници на државите или на

меѓународните актери ги изразуваат и ги бранат сопствените интереси, нивото

на нивното исполнување, можните закани и ултимативното однесување.

Традиционалната дипломатија беше исклучиво формална, институционал-

на, интерперсонална, бавна и најчесто тајна.72 Американскиот претседател Вудро

Вилсон во т.н. „Говор од 14 точки“ во 1918 година зборувал за менување на начи-

нот на водење на дипломатијата, од приватна, тајна, затскриена, во првенствено

искрена и отворена кон очите на јавноста73. Тоа, всушност, може да се земе како

„нова дипломатија“, која била „откриена“ и достапна за медиумите и за јавното

мислење.

Секако, мислењата дали таа отвореност помага или одмага во контекст

на дипломатските напори, е предмет на дебата. Тоа не го обезвреднува фактот

дека дипломатијата, гледана како процес на меѓународно преговарање, е јавна,

и тоа, се чини, е иреверзибилен процес.

„Ништо не е направено за да се револуционира дипломатската практика

во ова ново и перманентно медиумско влијание“74, вели Аба Ебан, додека Рос

Перот ги класифицра амбасадите како остатоци на минатото, исто како што се и

старите едреници. „Во едно поинакво време кога не постоеја свестки комуникации,

амбасадорите говореа во име на земјите. Но, сега, кога имаме инстантни светски

комуникации, нивната примарна улога е едноставно социјалната улога“75, вели

тој.

Промените во политиката, меѓународните односи и масовните комуникации

во голема мера ја проширија улогата на медиумите во дипломатијата. Растечкиот

тренд на партиципирање на масите во политичките процеси ги трансформираше

системите и општествата од автократски во демократски. Слободно изразувајќи

се – револуцијата во комуникациите и информациските технологии, можноста за

преноси во живо, на кој било настан од глобално значење – во домовите на секој

човек, како и експоненцијалниот раст и развој на интернетот, доведе до целосна

глобализација на електронската комуникација и новинартвото, како и до голем

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

раст на медиумските мрежи, станиците, а со тоа и публиката која е на страната на

консументите на овие информации.

Овие револуционерни промени го променија и значењето на терминот 1

„моќ“ во современата светска политика. Статусот на една земја во меѓународната

заедница не е дефиниран само од нејзината воена или економска моќ, туку и од

нејзиниот имиџ, имиџот на нејзините лидери и контролата на информацискиот

тек. Тоа укажува на фактот дека „меката сила“ сè побрзо ја заменува „тврдата“ и

традиционална форма на моќ76. Во овој свет кој рапидно се менува, информацијата

за сето она што се случува е „де факто“ главното добро кое има висока цена во

меѓународните односи, исто како што некогаш била заканата од користење на

воена сила, која се припишува како главно добро и вистинска вредност која во

својот ракав ја имале суперсилите.77

Масовните медиуми, особено глобалните телевиски мрежи, станале цен-

трален извор за информирање за сите работи поврзани со светските настани.

„Технологиите и комуникациите кои станаа многу важни во светската политика и

економија, фундаментално ја променија природата на тоа што значи моќ и влијание

и од каде тие извираат, и дома и на меѓународно ниво“78, вели Хамид Молана.

Во тој контекст, и политичарите и медиумските работници се согласни

дека револуционерните промени во политиката и комуникациите создадоа нов

систем на владеење, воден токму од медиумите. Лугар овој систем го нарекува

„медијализам“, а Герген – „теледемократија“.79

Кон тоа оди во прилог и мислењето дека трансформацијата и згоемување-

то на моќта на медиумите креираше еден нов феномен наречен „Ефектот CNN“,

кој во основа, особено во кризите кои се потенцијална можност за хуманитарна

интервенција, значи дека официјланите лица ја изгубија моќта за донесување на

одлуки, која е сега во рацете на глобалните телевизиски мрежи.80

Овие навистина големи промени во односот помеѓу дипломатијата, политиката

и глобалните комуникации создадоа нови начини на интеракција помеѓу медиу-

мите и дипломатијата. Всушност, за да се објасни овој феномен беа направени и

обиди за создавање на нов термин кој ќе ја опфати оваа нова улога на глобалните

медиуми, особено на телевизијата, во дипломатијата: „медиумска дипломатија“,

„телепломатија“, „фотопломатија“, т.н. „soundbite дипломатија“, „инстант дипло-

Interest, Humanitarianism or CNN: What Triggers UN Peace Enforcement after the Cold War?, Journal of

матија“ и „реално-временска“ дипломатија.

Интересно е што овој правец на развој на комуникациите и влијанието врз дипло-

матијата не е значително третиран во рамките на академските дисциплини. Калб

вели дека неодамна академската фела почна навистина да го согледува тоа што

политичарите го знаеја со декади, односно дека медиумите се клучен играч во

процесот на владеење.81

Новите истражувања нудат три концепти поврзани со користењето на ме-

диумите како инструмент на надворешната политика и меѓународните преговори:

јавната дипломатија, медиумската дипломатија и „media broker“ дипломатијата.

позитивен имиџ

Основната идеја на јавната дипломатија, всушност е директната комуни-

кација со надворешната јавност, со цел влијание на нивното мислење, а со тоа и

мислењето на нивните влади.82Во однос на содржината, јавната дипломатија се

однесува на активностите кон надвор, во полето на информациите, на образова-

нието, на културата, додека целта е иста – влијание врз граѓаните, со цел влијание

врз владите.83

Јавната дипломатија користи повеќе канали, првенствено мас медиумите и

глобалните сервиси, но и културните и научни размени како оние на размената на

студенти, научници, интелектуалци и уметници, потоа учеството на разни типови

на фестивали и манифестации, градбата и одржувањето на културни центри,

изучувањето на јазици, создавањето на пријателски лиги и трговски асоцијации.

Има разлика во субјавноста кон која е насочена секоја од овие активности. Ако

мас медиумите говорат кон широките народни маси, останатите културолошки

активности се однесуваат на прецизно избрани публики, елити, кои понатаму

преку своето размислување би влијаеле на јавното мислење.

Разлика има и во контекст на очекуваниот импакт од временска перспек-

тива – ако мас медиумите влијаат сега и веднаш, останатите активности имаат

подолгорочен карактер, но се и пофундаментални во својата природа, а со тоа

носат и промени кои потоа потешко можат да се искоренат.

Врз основа на карактеристиките на учесниците, нивните цели и користени-

те методи, можат да се разграничат три варијанти: основната, недржавната-транс-

национална варијанта и варијантата на домашни односи со јавноста.

Основната варијанта, која се однесува на користењето на медиумите

за извојување на критичната битка за вниманието на луѓето во земји со „не-

пријателски“ влади, односно битка во која преку креирање на позитивна слика

за политиките, активностите, политичкиот и економскиот систем на одредена

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

земја би се приморала јавноста да ја принуди сосптвената влада во примена на

постојните непријателски политики и однесување. „За време на Студената војна,

САД и Советскиот Сојуз развиле (и екстензивно користеле) јавна дипломатија, со 1

цел моделирање на јавното мислење на граѓаните од целиот свет кон нивните

идеологии.84 Едно од главните оружја за достигнување на оваа цел им биле меѓу-

народните меидуми како „Гласот на Америка“, Радио „Слобода“, Радио „Слободна

Европ“ (на страната на САД) и Радио „Москва“ (на страната на Советскиот Сојуз).85

Други такви примери се воспоставувањето на телевизиските програми „Worldnet“

и „Dialogue“ од страна на САД, како и радиото и телевизија „Marti“, чија цел била

дестабилизација на владеењето на Фидел Кастро на Куба, потоа радиото „Сло-

бодна Азија“, чија цел била промовирање на човековите права во Кина и радиото

„Слободен Ирак“, со цел поткопување на владеењето на Садам Хусеин во Ирак.

Втората варијанта е наречена недржавна-транснационална варијанта, која

на претходната, основна варијанта, додава неколку нови „слоеви“ на комплексност.

Имено, размислувањата оделе во насока на тоа дека јавна дипломатија може да

спроведуваат само државите, што се покажало и како вистинито до одредена

мера во времето на Студената војна, но не и денес. Можеби затоа Бено Сигницер

и Тимоти Комбс понудија и една нова варијанта на дефиницијата за тоа што значи

јавната дипломатија – „начинот на кој владите и приватните индивидуи и групи

директно или индиректно влијаат на јавното мислење кое се однесува директно на

одлуките (целите) на надворешната политика на друга држава.86 Таква е на пример

кампањата на разни недржавни актери за демократија и човекови права во држа-

вите како Кина. Во 1989 година, продемократското опозициско движење во Кина

изврши притисок на кинеската влада за да започнат продемократски реформи и

да се почитуваат човековите права.877 Во мај 1989 година продемократската опо-

зиција искористи еден драматичен медиумски настан – самитот на кој се среќаваа

советскиот лидер Михаил Горбачов и кинескиот лидер Денг Џаопинг, со цел да

извршат демонстрации потив антидемократските политики на нивните влади и за

недостатокот на соодветни работни места и соодветни примања за едуцираните

граѓани.88 Демонстраторите извикувале пофалби за реформите на Горбачов во

СССР и ја повикувале и сопствената влада да тргне на тој пат. Овие демострации

станале насилни на плоштадот „Тиананмен“ (добро познатата видеоснимка на

која демонстратор се соочува со тенк), со цел изнудување на јавен притисок кон

International Politics, Macmillan, London; McNamara J. K. (1992):Reaching Captive Minds with Radio,

кинеската влада и западните влади за воведување на посериозни мерки против

непочитувањето на човековите права. Голема помош за оваа кампања било и

пренесувањето на овие демонстрации на американската мрежа CNN, и тоа во

живо.89 И „Гласот на Америка“ известувале за демонстрациите и неможноста за

нивно угнетување од страна на кинеската влада. Одговорот на кинеската влада

на овие информации од страна на „Гласот на Америка“ бил – попречување на

можноста за емитување на програмата на „Гласот на Америка“ и протерување

на нивни новинари.

Третата варијанта, варијантата на домашни односи со јавноста, се однесува

на домашните, односно владините начини на комуникација, со цел спроведување

на јавна дипломатија. Во одредени случаи тоа се спроведува преку ангажирање

на надворешна компанија која би спровела односи со јавноста, или, пак, би се

ангажирале лобисти за да се достигнат утврдените цели.90

На овој начин ќе се добие ефикасност во споревдувањето на комуни-

кацискиот процес, а воедно самото ангажирање на приватни ентитети може да

оневозможи јавност на вистинските сили зад тенденициите и, воедно, вистинските

извори на финансирање. Впрочем, не толку далечната историја покажува дека

ваков начин на спроведување на јавна дипломатија и во практика е ефикасно,

а пример за тоа е ангажирањето на компанијата „Хил и Нолтон“ за зголемување

на поддршката за Ирачката војна во САД (потребната поддршка на тогашниот

амрикански претседател Буш, што било платено од страна на кувајтската кралска

фамилија во бегство). Примери од тој тип има и во Колумбија, која ја најми ком-

панијата „Сојер Милер груп“ за менување на имиџот на земјата како нарко оаза

или, пак, најмувањето на „Џеферсон Вотермен интернешанел“ за менување на

имиџот на Бурма (чии воени лидери во 1990-тите беа портретирани во исклучи-

телно негативно светло).91

конфликти

Медиумската дипломатија често е предмет на забуна, односно на неа гле-

даат како на јавна дипломатија.92 Но, тие два термина не се синоними. Тоа Коен го

објаснува на следниот начин: „Медиумската дипломатија ги вклучува сите аспекти

на јавната дипломатија во кои се инволвирани медиумите, како и сите останати

аспекти кои не се однесуваат на јавната дипломатија, како праќањето на поли-

тички сигнали од страна на владите, преку медиумите, истовремено поставувајќи

90-

91-

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

ги медиумите како извори на информација“.93

Ебо, пак, смета дека „секое користење на медиумите за да се артикулира и

промовира надворешната политика е медиумска дипломатија.94 Примери за овој 1

вид на дипломатија се: телевизискиот ултиматум на американскиот претседател

Кенеди кон СССР во контекст на Кубанската ракетна криза во 1962 година; потоа

посетата на претседателот Никсон на Кина во 1972 година и посетата на египет-

скиот претседател Анвар Садат на Ерусалим во 1977 година. Сите тие примери

покажуваат дека се праќа една силна порака до јавноста (особено во време на

конфликт или криза), без користење на сила, воена моќ или насилство од која било

форма. Всушност, ова покажува дека медиумската дипломатија се однесува на

користењето на медиумите од страна на официјални лица за да комуницираат

со други државни или недржавни актери, да градат доверба и да напредуваат во

рамки на преговарањето, како и да ја мобилизираат јавната поддршка.

И во овој случај има три посебни варијанти, и тоа: основната комуникациска

варијанта, варијантата на „патувачката дипломатија“ и варијатната на медиумски

настани.

Основната комуникациска варијанта е многу корисна во случаи кога ед-

ната страна е недостапна за да се воспостави директен канал на комуникација,

или кога е непознато како една страна ќе реагира на услови за преговарање или

на одредени предлози за окончување на конфликти. Во тој случај официјалните

лица ги користат медиумите (јавно поставувајќи се себеси како извор или не), за да

испрати сигнали до лидерите или официјалните лица на другата страна – државите

или недржавните актери.95 Моќта на оваа дипломатија може да се види и преку

нејзината практична употреба. Некогаш, во случаи на сериозна меѓународна криза,

медиумите може да бидат и единствениот канал за комуникации и преговарање.

Еден таков пример е последниот ултиматум кој американскиот државен секретар

Џејмс Бејкер му го дава на Садам Хусеин во Заливската војна (1990/91 година), и

тоа преку CNN, а не преку амбасадорот на САД во Ирак.

Варијантата на патувачката демократија се однесува на користењето на ко-

респонденти (дописници) кои ги придружуваат лидерите на државите, министрите

за надворешни работи или кои било други високи официјлни лица при нивното

патување надвор од државата за остварување на целта на дипломатската мисија.

Оваа варијанта е овозможена првенствено од развојот на технологијата и поев-

тинувањето на авиопатувањето. Едноставно, ниту едно високо официјално лице

при патувањата во рамки на дипломатските мисии (преговарања или сл,) со себе

не води една низа на дописници кои известуваат за секој негов или нејзин чекор.

На тој начин, официјалните лица имаат можност, преку лиферување на податоци

-

и нивно пренесување од страна на дописниците, да пратат одредени сигнали, да

предлагаат можни решенија, да се закануваат или едноставно да комуницираат

со донесувачите на одлуки или со домашната или глобалната јавност. Ниту во овој

случај не мора да има точно наведен извор (едноставно како и многупати досега

се користи кованицата „неименувано високо официјално лице од Стејт департмен-

тот)“. Еден класичен пример за таков вид на дипломатија е т.н. „шатл дипломатија“

на Хенри Кисинџер во периодот 1973/1974 година на Блискиот Исток. Имено, за

време на Арапско-израелската војна во 1973 година Кисинџер станал медијатор

помеѓу двете страни.96 Во рамки на неговите големи напори за постигнување на

решение, тој екстензивно ги користел своите искусни дипломатски дописници

кои патувале со него.97 Тој им давал позадински информации, информации и

протечени информации, чија главна цел била да се влијае на преговорите помеѓу

Арапите и Изрелците, што во тоа време биле исклучително тешки. Всушност, овие

дописници станале и негови најблиски пријатели, а и во новинарската фела го

подигнале својот статус како инстант извор на информации за плановите и целите

на државниот секретар. Кисинџер бил особено близок со Марвин Калб од CBS, Тед

Копел од ABC и Ричард Валерани од NBC, кои во целост ги поддржувале неговите

дипломатски напори и неговите софистицирани техники.98

Третата варијанта, односно варијантата на медиумски настани, можеби ја

претставува медиумската дипломатија на најдобар начин, анимирајќи и привле-

кувајќи широки народни маси низ целиот свет.99 Овие настани се пренесуваат во

живо, надвор од претходно планираниот план за емитување, а нивното пренесу-

вање го следи исклучително големо внимание од страна на јавноста. Медиумските

настани, според Дајан и Кац, имаат неколку директни ефекти кон дипломатијата,

и тоа: намалувањето на улогата на амбасадорите, кршењето на дипломатскиот

застој и создавање на клима која овозможува преговори или која овозможува

постигнување на договор.100 Оваа варијанта е многу ефикасна помеѓу фазите на

преговарање, односно кога постои напредок, кога се поминува иницијалната фаза,

но сè уште не е изоден патот од поставувањето на принципите до финалниот про-

извод. На тој начин, всушност, се влијае и на зголемување на јавната поддршка во

процесот, кој ја олеснува, односно ја поттикнува следната фаза во преговарањето.

Таков вид на медиумска дипломатија се забележува во Арапско-израелскиот

конфликт и т.н. „дипломатија на самити“. Имено, таков пример се самитите на

Горбачов со Реган и со Буш, кои помогнале во транзицијата од Студената војна,

во една постстудена воена ера, ера во која и групите и индивидуалците преку

the Middle East, Praeger, New York.

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

она што го демонстирираат лидерите на самитите, ќе можат да ги реевалуираат

сопствените гледишта.101 Медиумските настани станаа честа и популарна техника

на медиумската дипломатија, што може да се види и преку Арапско-израелскиот 1

конфликт, односно напорите за постконфликтна резолуција. Иницијалниот ефект

го генерираа посетата на египетскиот претседател Анвар Садат на Ерусалим во

дијарниот ефект во овој процес го создадоа церемониите за потпишување на три

главни документи – Договорите од Кемп Дејвид во 1978 година, Декларацијата за

принципи помеѓу Израел и Палестинската ослободителна организација во 1993

година и Вашингтонската декларација помеѓу Израел и Јордан во 1994 година.

Ефектот на конечна потврда се постигна со потпишувањето на два круцијални до-

кументи на медиумски настани, и тоа Мировниот договор помеѓу Израел и Египет

во 1979 година и Мировниот договор меѓу Израел и Јордан во 1994 година.102

Теориите за преговарање и окончување на конфликти го истакнуваат

значењето на т.н. „предпреговарачки“ фази и на улогата на „третиот актер“ во

диплломатија со „две ленти“.103 Во оваа фаза на предпреговарање, двете страни

ги утврдуваат предностите и слабостите на процесот и донесуваат одлуки дали да

влезат во процесот на преговори или не. Во тој процес од исклучително значење

се „третите актери“ кои можат да помогнат непријателите да седнат на масата и

да преговараат. Овие „трети актери“ можат да бидат формални претставници на

суперсилите, можат да бидат неутрални држави, меѓународни и глобални орга-

низации, па дури и индивидуалци кои зборуваат со двете страни и ги убедуваат

дека преговорите се добра можност за решавање на конфликтната состојба. Во

таа улога може да се видат и новинари. Арно медиумите ги опишал како трета

страна во национален или меѓународен конфликт која примарно служи како

трансмитер на информации помеѓу страните104, a Гутевич ги нарекол новинари-

Processes of International Prenegotiation, Johns Hopkins University Press, Baltimore; Volkan, V.D.

Institute of Peace, Washington, DC.

те – меѓународни политички брокери.105 Еден од примерите е повторно поврзан

со посетата на Садат на Ерусалим – новинарот на CBS, Волтер Кронкит, којшто

помогнал да се договори оваа историска посета. Уште еден пример може да се

види во интервјуто на новинарот Ден Ратер од CBS со Садам Хусеин во Багдад

во периодот на Заливската војна, кога „новинарите умешно влегле во улогата

на адвокати за својата земја, како преговарачи, зборувајќи за сите можности за

окончување на кризата.

Терминот „дипломатија на медиумски брокери“ претставува концепт кој

ги опфаќа неофицијалните „трети играчи“ на сцената, кои најчесто се јавуваат во

форма на новинари, особено во фазата на предпреговарање.

Важно е и да се направи дистинкција помеѓу оваа варијанта на дипломатија

и медиумската дипломатија, а тоа може да се види во самите активности на нови-

нарите. Во медиумската дипломатија, новинарите (известувачите, дописниците) ја

работат својата професија – ги следат т.н. донесувачи на одлуки, кои, пак, ги кори-

стат медиумите за свои цели. Во оваа варијанта, новинарите се однесуваат повеќе

како дипломати, отколку како претставници на својата професија – иницирајќи и

спроведувајќи критични дипломатски потези. Всушност, на пример, новинарите

кои го интервјуирале лидерот на Палестинската ослободителна организација

Јасер Арафат и кубанскиот лидер Фидел Кастро, кои „де факто“ биле недостапни

за дипломатите, всушност ја „играле“ улогата на дипломати.106

И овој тред модел на дипломатија има три варијанти; варијантата на ди-

ректна интервенција, „bridgeing“ варијантата (или варијанта на премостување) и

тајната варијанта.

Во првата варијанта надиректна интервенција, новинарите активно и

директно се вклучени во меѓународните преговори. Класичен пример за тоа е

споменатиот новинар Кронкит, чија улога во иницијалната фаза на израелско-е-

гипетскиот мировен процес е вистинска илустрација за директна интервенција.

Имено, во интервју, веднаш откако Садат изразил волја да го посети Ерусалим,

како чекор кон мир со Израел, Кронкит го запрашал што е тоа што е потребно за

него за тој да ја донесе таа одлука, на што одговорот на Садат бил – едноставно,

покана.1077 Интервјуто продолжило со прашања како – колку брзо би можел Садат

да замине, на што одговорот бил повторно јасен – најбрзо што може. Кронкит оти-

шол и чекор понатаму, праувајќи го Садат дали може посетата да се организира во

рок од една недела, на што добил потврден одговор. Новинарот за овој разговор

го информирал израелскиот премиер Менечем Бегин, кој му порачал да пренесе

дека „има покана за посета“. Токму фактот дека Бегин побарал информацијата да

се пренесе, а воедно и за подготвеноста на Садат и упатената покана го инфор-

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

мирал Парламентот и американскиот амбасадор во земјата, укажува на тоа дека

премиерот на Израел во Кронкит не гледал новинар туку медијатор.

И самиот Кронкит напишал: „проблемот во позицијата на еден новинар 1

е тенденцијата од опсервер да стане ‘играч’. Понекогаш тоа е и непредвидениот

резултат од практицирање на новинарството, како што беше случај со интервјуата

со Садат и Бегин... Важното во сето ова е дека барем во овој случај, телевизиското

новинарство го забрза процесот, го отвори и притоа анулираше можни препреки

од разни посредници, а и воедно не дозволи учесниците да се повлечат од тоа

што беше договорено“.108

Варијантата на „премостување“ се реализира тогаш кога претставници на

две спротивставени страни се носат на едно место, во етерот, каде дискутираат

за прашања кои ги раздвојуваат. Пример за тоа е новинарот Тед Копел, кој во

неговата специјална програма „Најтлајн“, еднаш во 1985 година во Јужна Африка

и во 1988 година во Израел овозможи да бидат направени чекори напред кон

окончување на конфликтот во овие земји.109 Имено, во Јужна Африка, на едно

место беа донесени претставници од владата и од Африканскиот национален

конгрес, а во Израел претставници на Израел и на Палестинската ослободителна

организација. И во двата случаи, историски успеси.

Третата варијанта е „тајната варијанта“, која и терминолошки е во це-

лосна контрадикција со терминот „медиумски брокер“. Целта на новинарите е

да откријат информации, а не истите да ги кријат. Затоа, природно е да постои

одредена нишка на затскривање на информации од страна на дипломатите, кои

се многу претпазливи и внимаваат предвременото откривање на информации да

не го застане процесот. Но, на патот на тајноста, многу често може да се најде и

„внатрешен крт“, кој поради лични причини може да биде лицето од кое протеку-

ваат информации. Токму затоа, во одредени случаи, официјалните претставници

преферираат надворешни лица, вклучувајќи и новинари, да ја одржат тајноста.110

Ветераните во известувањето за надворешните односи, на пример, низ годините

и искуството имаат акумулирано доволно познавања од материјата, што овозмо-

жува тој или таа да навлезе во доменот на дипломатијата и да ја сочува тајноста

на информациите.

George Mason University.

Постојат поголем број на класификации на дипломатијата кои навлегу-

ваат речиси во сите аспкети на општественото живеење. Со цел сеопфатност во

разгледувањето на дипломатските видови, на едно место ќе бидат опфатени сите

видови на класификации кои ќе ја заокружат целосната слика на оваа област, а ќе

го отворат патот кон разгледувањето на одбранбената дипломатија како нејзин

значаен дел.

Имено, дипломатијата може да биде официјална (државна) и неформална;

цивилна или воена дипломатија; „soft power“ дипломатија, „hard power“ дипло-

матија; јавна дипломатија; превентивна дипломатија, принудна дипломатија,

шатл-дипломатијата и слично.

Во согласност со бројот на учесниците во дипломатската активност, таа

може да биде билатерална и мултилатерална.

Билатералната дипломатија како облик на комуникација помеѓу две др-

жави е најдолго практициран вид на дипломатска практика. Оваа дипломатија

се појавила во времето на антиката како одраз на волјата на два суверена (вла-

детели) за соработка, со цел задоволување на сопствените интереси.111 Оттаму,

фактички оваа форма на дипломатија го воспоставува обичајот, истата да се

воспоставува врз основа на заемната волја на две страни, односно на две држави.

Воспоставувањето на дипломатските односи не значи и воспоставување на дипло-

матска репрезентација на една држава во друга, иако во основа поставувањето

и соодветното пополнување на дипломатското претставништво се дефинира и

како приказ на интерес за засилена дипломатска соработка помеѓу државата ис-

праќач и државата домаќин на дипломатското претставништво. Тоа може многу

пластично да се забележи и преку дипломатското претставување на големите и

моќни држави кои имаат и најголем број на претставништва низ земјите во све-

тот, но и најмногу екипирани претставништва со поголем број на специјалисти во

различни области од општественото живеење кои иницираат соработка во секоја

од репрезентираните области. Во овој вид на дипломатија е нагласен принципот

на реципроцитет.

Пандан, односно другата страна на монетата на билатералната дипло-

матија е всушност мултилатералната дипломатија112 која, исто така, има свои

корени во антиката, иако многумина ја сметаат за феномен на 20 век. Таа во

античка Грција, па и во Индија се користела како форма на соработка помеѓу

сојузниците во една војна, нешто што својата модерна форма ја добива во 19

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

век кога операциите на Наполеон довеле до заеднички ангажман на останатите

европски држави против него.

Модерното време, „де факто“ носи висок степен на меѓузависност, нешто 1

што е рецидив и на процесот на глобализацијата кој навлезе во секоја опште-

ствена пора. Затоа, денес не треба да зачудува фактот дека мултилатералната

дипломатија не се занимава само со одржувањето на мирот и соработката (Лига

на народите), туку и со човековите права, економскиот развој, екологијата и сите

останати општествено важни прашања. Тоа денес е претставено во Организа-

цијата на Обединетите нации (ООН), каде има претставници од сите држави во

еден исклучително развиен мултилатерален систем, кој не само што ги вклучува

овие претставници, туку има и свои претставници низ целиот свет. Пандан на ООН

се и Европската Унија, НАТО Алијансата, Африканската унија и други. Постојат

автори кои и претставувањето во Обединетите нации го класифицираат на два

вида мисии: постојана мисија и привремена мисија.113

Официјалната дипломатија е онаа дипломатија која е водена од страна

на државниот апарат – формалната организациска единица задолжена за спро-

ведување на надворешната политика. Таа дипломатија е јавна дипломатија,

што претпоставува дека нејзиниот пандан е т.н. „тајна дипломатија“, односно

неформалната дипломатија.114

Во суштина т.н. тајна дипломатија постоела многу порано од она што ние

денес го нарекуваме јавна дипломатија, односно од времето на апсолутистичките

држави. И денеска оваа форма на тајни договори или затскриени анекси постои, но

имајќи го предвид развојот на општеството и достапноста на информациите, многу

тешко може да се спроведе. Во однос на бројот на учесници во дипломатскиот

процес, тајната дипломатија многу потешко се спроведува во мултилатералната

дипломатија, наспроти во билатералната дипломатија. Под тајна дипломатија се

подразбираат преговори во врска со кои во тајност се чуваат која било од след-

ниве компоненти: содржината на преговорите, фактот дека постојат преговори,

содржината на евентуалната спогодба и самиот факт дека постои спогодба.115

Ако се практицира ваков тип на дипломатија, вообичаено за неа или не постои

пишан материјал или пишаниот материјал нема никакво обележје – печат, потпис

или слично. Преговорите, доколку се во рамките на тајната дипломатија, тие се

одвиваат на локација која не е отворена и позната.

Интересна е поделбата поврзана со целта на дипломатскиот процес –

превентивната дипломатија, принудната дипломатија, алиби дипломатијата,

подземната (разузнавачка) дипломатија и слично.

Превентивната дипломатија во основа претставува модел кој е тесно повр-

зан со мултилатералата. Терминот е релативно нов и потекнува од вториот по ред

генерален секретар на Организацијата на Обединетите нации, Даг Хамаршелд116,

чија основна цел била да ги држи раздвоени потенцијалните конфликти од сфери-

те на разединување на тогашните светски суперсили. Она по што превентивната

дипломатија во голема мера се разликува од останатите видови е тоа што таа

ги вклучува трите „P“: Peacebuilding (градење на мир), Peacekeeping (чување на

мирот) и Peacemaking (создавање на мирот).

Превентивната дипломатија vis-à-vis обичната форма на дипломатијата

се разликува првенствено во фактот дека е проактивна, наместо реактивна, од-

носно дека презема активности пред воопшто да се случи каков било конфликт

или недоразбирање во сферата на меѓународните односи.

Основата на превентивната дипломатија е преговарањето. Во таа смисла,

Бутрос Бутрос Гали, дефинирајќи ја „превентивната дипломатија“, констатира дека

„акцијата на превентивната дипломатија“ всушност претставува преговарањето.

Од овој аспект се извлекува и поврзаноста дека превентивната дипломатија ре-

чиси секогаш делува преку преговарањето, и тоа на два начина: директно помеѓу

страните во спорот и преку посредување на трета страна.117

Во овој вид дипломатија од исклучителна важност се неколку елементи

како капацитетот за медијација, влогот со кој влегуваат секоја од страните, так-

тиката, односно способноста вистинското да се направи во вистинското време и

така натаму. Успешноста на оваа дипломатија ја одредуваат пет фактори:

„Тајмингот“ на третата страна е значаен елемент за успешноста на пре-

вентивната дипломатија, имајќи предвид дека препорачливо е преземање на

превентивна акција во најраниот стадиум на конфликтот. Разнообразната акција

се однесува на еден совршен микс, баланс на мерки и активности чие мешање

ќе може да придонесе кон целосно митигирање на конфликтната состојба. Како

што објаснува Митревска, а според Ланд, употребата на мерката поттикнување

преговори не може да се замисли пред да се обезбедат основните услови за тие

преговори да бидат успешни.119 Поддршката на големите сили како значаен фактор

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

зборува сама за себе, додека умереното лидерство и умереноста во повлечените

потези се исто така еден од круцијалните аспекти кои доведуваат до успех. После-

ден, но не и најмалку важен фактор е автономијата на државата, што подразбира 1

дека таа ги поседува институциите и процедурите низ кои може да се преговара

и да се дојде до финално решение.

Принудната дипломатија е еден вид стар инструмент на државите кој

никогаш не бил целосно систематизиран. Во „Deterrence and Coercive Diplomacy:

The Contributions of Alexander George“, авторот Џек Леви пишува дека целта на

„принудната дипломатија“ е да артикулира релевантна теорија во која заканите,

убедувањето, наградата како мотивација и приспособувањето можат на политич-

ките лидери да им овозможат алтернатива на војната.120

Џорџ Леви, како контраст на „брзата и одлучна воена стратегија, ја пре-

познава принудната дипломатија чија цел е да влијае на волјата на непријателот

со комбинација од закана од употреба на сила или, пак, лимитирана и селективна

употреба на сила во дискретен и контролиран пораст. Главната цел е да се натера

непријателот да се согласи со условите кои се понудени, или да се преговара за

најдобриот можен компромис, додека истовремено се менаџира кризата и се

превенира непосакуваната употреба на воена ескалација. Но, да биде појасно,

принудната дипломатија се разликува од процесот на одвраќање – одвраќањето

значи дека непријателот се разубедува од иницирање на одредена активност,

додека принудната дипломатија „де факто“ е одговор на активност која е веќе

преземена.

Шатл дипломатијата е еден вид на дипломатија која е користена во повеќе

наврати во светската историја – една форма на овој тип дипломатија била вид-

лива за време на Париската мировна конференција во 1919 година, кога Италија

накратко се повлекла од конференцијата како протест кон останатите делегации

кои ги одбиле територијалните побарувања кои и биле ветени во Лондонскиот

договор од 1915 година. Всушност, член на американската делегација се обидел да

го реши проблемот помеѓу Италија и Југославија, ставајќи ги членовите на двете

делегации во посебни соби, наизменично обидувајќи се да најде решение121.

Кисинџер, исто така, ја користел шатл дипломатијата во регионот на Бли-

скиот Исток, за време на администрациите на Никсон и на Форд, и тоа со успех

– на пример Синајскиот привремен договор од 1975 година и договорите помеѓу

Израел и Сирија за Голанската Висорамнина во 1974 година.122 Пример за поско-

решна шатл дипломатија е турскиот обид за медијација помеѓу Русија и Грузија

во 2008 година.

Шатл дипломатијата не се основа на стриктни пишани правила. Можеби

токму заради тоа, овој тип на дипломатија е вистинска уметност која ја практи-

цираат само успешни и искусни дипломати. Најкарактеристичниот елемент од

шатл дипломатијата е фактот дека двете страни не водат меѓусебни разговори,

туку тие се раздвоени и дипломатите посредници патуваат од страна до страна

пренесувајќи ги пораките.123 Но, тоа не значи дека дипломатите се поштари – тие

се есенцијален дел од процесот, кој во суштина го водат, го насочуваат и го орга-

низираат.124

Одбранбената дипломатија, компаративно гледано во однос на другите

видови дипломатија, е релативно нов термин, креиран по крајот на Студената војна,

за потребите на дефинирањето на меѓународните актинвости на лидерствата во

областа на одбраната. Секако, погрешно е доколку како одбранбена дипломатија

сметаме дека е резултатот од равенката „војска + дипломатија“.125

Ендрју Коти и Ентони Фостер, британски политички научници, веруваат

дека изворот на одбранбената дипломатија треба да се бара во воената диплома-

тија.126 Дефиницијата на поранешниот министер за надворешни работи на Сојузна

Република Германија вели дека воената дипломатија „се однесува на елементи

од воените мисии, како и на учеството на воени претставници во преговори за

разоружување и контрола на вооружувањето“. Гледано во тој контекст, воената

дипломатија може да се разбере како сет на задачи кои се однесуваат на воените

претставници, воените аташеи или други воени претставници во мировни опера-

ции и мисии. Британската доктрина на воената дипломатија гледа како на дипло-

матија која се фокусира на задачите и улогата на воените аташеи. Од аспект, на

пример, на полската традиционална перспектива, воената дипломатија е активност

на Минстерството за национална одбрана во сферата на безбедноста и одбра-

ната на државата на меѓународната сцена.1277 Станува збор за имплементација на

задачи од страна на Министерството за одбрана, не земајќи ги предвид улогата

на вооружените сили, воената едукација или, пак, соработката на одбранбените

индустрии. Тоа имплицира на фактот дека има задачи и одговорности во доме-

нот на безбедноста и одбраната кои се пошироки, а се реализираат од страна на

надворешнополитичкиот апарат. Имајќи го тоа предвид, концептот на воената

дипломатија, всушност можеме да го гледаме како еден дел од поголем концепт

Дипломатија – Општи и теоретски аспект

наречен „одбранбена дипломатија“. Одбранбената дипломатија е всушност многу

подложна на промени – таа се проширува и се стеснува во својот опсег, заедно со

парадигмата за меѓународните односи, нивниот опсег и нивните форми. Фокусот 1

на одбранбената дипломатија е да се минимизира можноста за насилство и да се

изгради минимум доверба помеѓу државите.

Oдбранбена дипломатија

Одбранбената дипломатија е релативно нов термин, креиран во периодот

пост – студената војна, со цел истиот да ги инкорпорира новите задачи и меѓу-

народни функции на вооружените сили и на лидерствата во Министерствата за

одбрана.

Одбранбената дипломатија e дефинирана од повеќе автори и согласно раз-

лични интереси. Имено, на пример, „одбранбената дипломатија треба да обезбеди

капацитети кои успешно ќе реализираат активности на Министерството за одбра-

на во спречување на непријателствата, изградбата и одржувањето на вербата и

помошта во развојот на демократски вооружени сили, на начин кој овозможува

тие да придонесат кон превенцијата и решавањето на конфликтите“.128 Според

шпанското Министерство за одбрана, одбранбената дипломатија подразбира

„различен сет на меѓународни активности засновани на дијалог и соработка, кои

билатерално ги развива Министерството за одбрана со сојузниците, партнерите и

другите пријателски држави со цел постигнување на целите на одбранбената по-

литика во поддршка на шпанската надворешна политика“.129 Сетот на меѓународни

активности вклучува превенција на конфликти преку јакнење на меѓународната

доверба, транспарентноста и дефинирањето на заедничките интереси, охрабру-

вање на реформите во секторот на одбраната и безбедноста, особено цивилната

контрола на политиката на одбраната, владеењето на правото и почитувањето на

човековите права и слободи, помош за јакнење на безбедносните одбранбените

капацитети на државата и на регионалните организации со цел обезбедување на

нужниот легитимитет во делувањето.

Во основа, одбранбената дипломатија е составен дел на општата диплома-

тија, која претставува синоним за различни, но и и меѓусебно поврзани активности

помеѓу системот на одбраната во надворешната политика.

Првите обиди за дефинирање на одбранбената дипломатија се направени

од страна на Ендрју Коти и Ентони Форстер кои веруваат дека изворот на одбран-

бената дипломатија треба да се бара во воената дипломатија.130

А, имплементацијата на задачите во рамките на одбранбената дипломатија

опфаќа еден голем дијапазон на активности од цивилниот и од воениот персонал

во Министерството за одбрана. Овие активности се имплементирани на различни

нивоа, а секоја операција на потчинетото, многу блиску е поврзана, односно зависи

од исходот на повисокото ниво. Главните области на одбранбената дипломатија

се:

• билатерална и мултилатерална соработка – воспоставена и одржувана

на највисоко ниво и од цивилните и од воените власти;

1299

• образование и воена обука:

• воени вежби;

• воени мисии и операции;

• соработка на полето на разузнавањето, вклучувајчи и размена на инфор-

мации за воено-политичката ситуација и за други настани поврзани со прашања

од одбраната и состојбата на вооружените сили на други држави;

• соработка со меѓународни безбедносни организации и алијанси;

• активности поврзани со контролата на вооружувањето, разоружувањето

и мерки за градење на доверба;

• правна и легислативна соработка;

• соработка на полето на одбранбената индустрија;

• воена помош и поддршка на вооружените сили од други држави;

• военоисториска соработка и т.н. „патриотска“ едукација131.

Ова се главните области на соработка на билатерално и мултилатерално

ниво, имплементирани како дел од одбранбената дипломатија. Дел од нив, во

зависност од безбедносната состојба и од развојот на состојбата на меѓународно

ниво, имаат специјална важност во кризни ситуации, мисии и воени операции,

како и во поддршка на анулирање на последиците од катастрофи. Уште поважно

е да се каже дека овие области не се затворен круг – нови иницијативи и начини

на соработка се појавуваат константно, правејќи ја улогата на „дипломатите во

униформа“ поголема, а нивните задачи побројни и сè поважни.

Еден од најважните инструменти на одбранбената дипломатија се воо-

ружените сили како инструмент на политиката, инструмент чија апликација ги

надминува функциите како одбрана и одвраќање на непријателот. Вооружените

сили играат многу важна улога во рамките на директната меѓународна соработка

помеѓу земјите, како дел од меѓународни алијанси или специфични организации

од областа на безбедноста. Дипломатијата е сè поважна и за командантите на

стратегиско ниво, особено ако ја имаме предвид променливата безбедносна си-

туација во светот, што ја зацврстува улогата на вооружените сили како инструмент

на одбранбената дипломатија.

Во таа насока, Коти и Форстер, укажуваат на тоа дека настрана од воору-

жените сили, најважните инструменти на одбранбената дипломатија вклучуваат:

• билатерални и мултилатерални контакти помеѓу највисоките цивилни и

воени претставници на министерствата за одбрана;

• поставување на одбранбени аташеи во другите земји;

• изработка и потпишување на билатерални договори за одбранбена соработка;

• тренинг и едукација на војници и на цивилен персонал во Министерствата

за одбрана;

-

Oдбранбена дипломатија

• трансфер на знаење и консултации во полето на демократската и цивил-

ната контрола врз вооружените сили;

• одржување на постојан контакт помеѓу воениот персонал и воените

единици;

• локација на воен и на цивилен персонал во партнерските земји;

• воспоставување на тренинг-тимови;

• давање на опрема, вооружување и воени материјали;

• партиципација во билатерални и мулилатерални воени вежби и обуки.132

Големиот број на активности и инструменти на одбранбената дипломатија

оневозможува да зборуваме за еден универзален модел кој е компатибилен со се-

која современа земја. Специфичните услови, финансиските капацитети, одбраната

и научните потенцијали, големината на вооружените сили, безбедносната ситуа-

ција, локацијата, големината, амбициите, учеството во меѓународните безбедносни

организации, односите со соседите и многу други фактори ги принудува секоја

од земјите да функционираат во согласност со своите приоритети, рационално

да приоретизираат и да ги користат алатките кои ним им се достапни.

Ефективниот одбранбен систем кој функциоанлно овозможува да се зајак-

не меѓународната позиција на државата и во основа е инструмент на надворешната

и на безбедносната политика и елемент на антикризниот систем. Овој систем ги

стабилизира меѓународните односи, ја зголемува нивната транспарентност и со

тоа ја намалува можноста за вооружен конфликт. Современиот „дипломат во

униформа“ не е само извршител на задачи. Суштината на неговата или нејзината

улога е да го зголеми знаењето на државата за меѓународната состојба, како и да

учествува во создавањето на безбедосната политика.

Во периодот на 20 век, меѓународните односи добиле сосема друго

значење во однос на неколкувековниот период претходно. Овој процес на се-

опфатност во меѓународните односи продолжува и во 21 век и затоа „де факто“

периодот кога меѓународните односи доживеале крупни промени е и период во

кој воената дипломатија прераснува во одбранбена дипломатија, односно опфаќа

многу поширок спектар на области и активности од чисто воената проблематика.

Всушност, опсегот, како што назначивме претходно, е и клучната разлика помеѓу

одбранбената и воената дипломатија, иако многумина овие два термини ги сметаат

за синоними. Како карактеристики кои се суштински во процесот на прераснување

на воената во одбранбена дипломатија можеме да ги земеме: сосема различни

услови на меѓународната сцена, промените во организациските структури на ми-

нистерствата за одбрана и генералштабот на армиите на поголем број европски

земји, меѓународно-правното ограничување за употреба, производство и трговија

со вооружување и воена опрема, јакнење на асиметричните закани по национал-

ната безбедност, пораст на бројот на меѓународните воени операции надвор од

националните територии и друго.

Од аспект на настанувањето на овој вид дипломатија, во облик на воена

дипломатија таа се појавила во стариот век, односно при појавата на првите др-

жави (не во современ облик). Тоа е така затоа што суверените во антиката и по

неа, најчесто биле и војсководци, а воедно и најчест предмет на дипломатското

општење во тој период биле воените цели, тренд кој се задржал до средниот век

и појавата на современата дипломатија.133

Антиката на пределот на Балканот несомнено дала придонес во практику-

вањето на дипломатијата, вклучувајќи ја и воената дипломатија. Не навлегувајќи

во дискусија за засебноста на македонскиот етникум од останатите на балканските

простори, фактите говорат дека Филип II Македонски своето царство го раширил

преку дипломатски средства, исто така успешно како и преку војна. Овој голем

светски војсководец го познавал вистинското значење и моќта на дипломатијата

– пример за тоа е неговата изрека „со магаре натоварено со злато ќе ја освојам

секоја тврдина“, ако под „злато“ подразбираме поширок поим. Дипломатската

мрежа поставена во античкото македонско царство од страна на Филип Втори,

била искористена од неговиот син, Александар III Македонски во неговите освоју-

вања, инаку дотогаш невидени во познатиот свет134.

Од историска гледна точка, дотогашната дипломатска практика ја пре-

зема Римската Империја која, на пример, во времето на Гај Јулиј Цезар и Марко

Аврелиј воспоставува дипломатски односи со Кина и други држави на азискиот и

на африканскиот континент.135 Интересно е дека синтагмата „раздели па владеј“

се појавува токму во овој период. Можеби врвот на дипломатијата го постигнува

Источното Римско Царство, односно Византија, која почива на три постулати –

римското државно управување, античката култура и христијанската вера.

Традицијата на обединувањето на дипломатските и на воените функции

продолжува и во средниот век – функции кои биле резервирани за припадниците

на аристократијата. Во овој период всушност се воспоставува и практиката на

постоење на постојани дипломатски мисии. Аристократите кои во време на војна

најчесто на суверенот му служеле како војсководци, во мир биле дипломати, и

на тој начин континуирано ѝ служеле на круната, како лица кои се занимаваат со

надворешна политика.136

Oдбранбена дипломатија

Појавата на модерните држави резултира со појава на специјализирана

дипломатска служба која целосно се професионализира. Се раздвојуваат мини-

стерствата за надворешни работи и министерствата за одбрана, иако развојот

на меѓународните односи побарува дипломатските кадри добро да ја познаваат

воената проблематика, имајќи предвид дека дипломатијата во тој период се фо-

кусирала на создавање и на одржување на воените сојузи.

Голем број на автори за основоположник на современата воена дипло-

матија го сметаат Наполеон, кој во 1806 година го упатил својот капетан Де Ла-

гранжа во состав на француската амабасада во Виена како втор секретар, со јасни

задачи од воена природа. Набрзо воен претставник бил испратен и во Прусија, а

како резултат на тоа и Прусија испратила свој воен претставник во Париз во 1830

година, со што започнала практика на меѓусебно испраќање на воени претстав-

ници во склопот на дипломатските претставништва.1377 Офицерите во склопот на

дипломатските претставништва во тој период имале двојна улога – првото лице за

контакт во контекст на воените прашања, но и личен заштитник на амбасадорот.

Практиката за испраќање на офицери во дипломатските претставништва

се темели на искуствата на француските и на пруските воени аташеи – практика

која значела дека испраќањето на воени претставници во дипломатските мисии

се вршела на реципроцитетна основа. Во основа, новата специјализирана дипло-

матија, чиј основен интерес бил воената проблематика, се појавила во средината

на 18 век.

Многу е важно да се напомне дека технолошките пронајдоци во овој период

во голема мера го промениле начинот на кој била практициранa дипломатијата,

вклучувајќи ја и воeната дипломатија: начинот на вршење на службата, убрзани-

от тек на активности, протокот на информации драстично се забрзал, а со тоа се

усложнил и процесот на организација на военодипломатската мисија.

Глобалната распоространетост на военодипломатските претставници е

постигната некаде крајот на 19 век, период кога всушност се воспсотавуваат и

военодипломатски односи помеѓу САД и европските земји. Во тој период се поја-

вува и военото воздухопловство, што поставува и нова промена во структурата на

военодипломатските претставништва и воведувањето на повеќе видови аташеи.

Она што е навистина значајно да се напомне е дека военодипломатските

претставници никогаш не делувале надвор од општата дипломатија, туку токму

во функција на нејзините општи насоки. Тоа значело и значи дека амбасадорот

секогаш бил претпоставен на сите членови на дипломатското претставништво,

вклучувајќи ги и воените претставници. Сепак, воените претставници секогаш

имале поголема слобода во делувањето од останатите дипломати во претстав-

ништвото.

Фактографски, бројот на воени претставници во големите центри на моќ

во 1936 година бил: Париз (48), Лондон (38), Берлин (24), Вашингтон (22), Москва

(21).

По Втората светска војна, военодипломатските претставништва добиваат

нова перспектива – развојот на мултилатералното делување, особено имајќи го

предвид креирањето на НАТО и на Варшавскиот пакт. До 1990-тите години на

блока, а по распадот на Варшавскиот пакт, мултилатералниот облик на воена, од-

носно одбранбена соработка продолжува преку делувањето на НАТО Алијансата.

Имајќи предвид дека одбранбената дипломатија е практично составен

дел на дипломатијата, тогаш е природно нејзината класификација да ја следи и

класификацијата на општата дипломатија.

Основната калсификација е онаа на билатерална и мултилатерална, во

согласност со бројот на учесници. Билатералната одбранбена дипломатија е „по-

стара“ од мултилатералната – таа се одвива од почетокот на воената дипломатија,

а продолжува да биде активна и денеска. Билатералната воена дипломатија се

фокусира на базата, на основата во соработката.138 Мултилатералната одбрнабе-

на дипломатија почнала да добива на значење во периодот по Втората светска

војна, како што беше споменато, особено преку создавањето на двата блока во

Студената војна, НАТО и Варшавскиот пакт. По крајот на Студената војна, Источ-

ниот блок се соочил со крах, но истовремено започнал да се развива и процесот

на глобализација и мултиполарност во глобалната геополитика. Мултилатерал-

носта на одбранбената дипломатија е најсоодветна за денешниот динамичен

свет и современата меѓународна политика која сè повеќе се спротивставува на

асимтричните закани кои не препознаваат граници.

Современото време се карактеризира со максимална јавност и отвореност,

и тоа се пресликува и во областа на одбранбената дипломатија , иако сè уште

постои практиката на т.н. „џентлменски договори“ кои не се јавни.

Според стабилноста и континуитетот, одбранбената дипломатија може да

се подели на постојана и повремена (ad hoc) дипломатија. Повремената одбран-

бена дипломатија е најчесто наменска дипломатија – креирање на воени комисии

или воени мисии, а времетраењето на активноста на овие мисии или комисии

зависело од завршувањето на задачата.139

Како и во однос на дипломатијата, и одбранбената дипломатија во контекст

на својата цел може да биде превентивна, принудна, разузнавачка итн., а според

областа и содржината може да биде политичка, економска, техничка, образовна,

спортска итн. 140

Според видот на учесници, и таа може да биде дипломатија на врвот

(министер, началник на генералштаб), а може да биде и регуларна одбранбена

Oдбранбена дипломатија

дипломатија (професионална одбранбена дипломатија).141

Ханс Моргентау, познат теоретичар за меѓународните односи, истакнал

дека дипломатијата е елемент на националната моќ исто колку што е елемент

на мирот на меѓународно ниво. Затоа, онаа дипломатија која завршила со војна,

едноставно не успеала во својата задача да го промовира националниот интерес

со мирни средства.142 За разлика од ова тврдење, на пример, дипломатијата на

Наполеон била повеќе насочена кон подготовки за војна, отколку избегнување-

то на војната. Овој тип на дипломатија имала цел да го изолира непријателот

од потенцијални сојузништва и да одржи мир со тие потенцијални сојузници на

непријателот. Всушност, задачите на дипломатијата се дефинирани од страна на

надворешнополитичките цели, а тие некогаш не можат да се постигнате без воен

конфликт.143 Тоа значи дека доколку највисоката власт во државата донесе одлука

дека војната е следниот чекор, тогаш дипломатијата најчесто нема никакви шанси

да го спречи тоа.

Моргентау има разработено четири посебни значења за дипломатијата,

гледајќи ја во широк контекст, и тоа:

нејзините цели мора да бидат одредени во смисла на актуелната и

потенцијалната моќ за нивна реализација;

мора да се предвидат целите на другите нации и нивните актуелни и

потенцијални сили за реализација на овие цели;

мора да одреди во кој степен овие различни цели се компатибилни

еден на друг;

мора да се ангажираат соодветни средства за реализација на зацрта-

ните цели.144

Треба да се разбере фактот дека државите користат различни инструменти

за делување кон надвор – и дипломатија и воена сила. Дипломатијата и воената

сила делуваат комплементарно, иако војната треба да е последно средство на

политиката, односно кога ниту едно друго средство не може да го реализира веќе

воспоставената надворешнополитичка цел.

Од друга страна, позицијата и улогата на војската е исто така многу важна

затоа што одбранбениот систем е дел од еден сложен синџир на односи помеѓу

политиката и економијата. На пример, воената индустрија (наменската индустрија)

ги обединува внатрешнополитичките и надворешнополитичките интереси со еко-

номијата и одбраната, што повторно влијае на патот кој го презема надворешната

политика на земјата.

Нуклеарното вооружување е, исто така, едно средство кое и дава креди-

билност на државата која го поседува, дава тежина на надворешната политика

која оваа држава ја спроведува, но истовремено побарува и огромна одговорност

за неговата потенцијална примена спрема човештвото.

во светот

Поголемиот број држави на европскиот континент во последната декада

од 20 век забрзано започнаа да работат на сопствени концепти за одбранбена

дипломатија кои се базираат на реалните меѓународни односи и сопствените

државни интереси. Генерално, по падот на Источниот блок и создавањето на нови

демократки држави во Источна Европа, главната заложба на западноевропските

демократии била создавање на поблиски контакти и поблиска соработка со ев-

ропскиот Исток, главно нивните соседи. На пример, Германија развила цела лепеза

на одбранбени договори со државите од Централна и Источна Европа, односно

главно со Полска и со Чешка, но и со Русија со која историски гледано, односите

можат да се сметаат за проблематични. И, не само Германија, и Норвешка заради

својата северна граница започнала со зачестени контакти со Русија, со Данска

со балтичките, а Италија со балканските земји. Шведска и Финска останале неу-

трални, но развиле поблиска соработка со балтичките земји, а Австрија ја интен-

зивирала соработката со Унгарија, Хрватска и Словенија. Русија активностите на

одбранбената дипломатија ги насочила кон поранешните советски републики, но

и кон поголемите воени сили кои се блиску до својата територија, Кина и Турција.

Особено важни за разработка се одбранбено-дипломатските концепти

на Обединетото Кралство и на Франција, како еден вид основоположници на од-

бранбената дипломатија, како и на Соединетите Американски Држави, Народна

Република Кина и Руската Федерација, петте водечки најрепрезентативни земји

во светот, земји коишто имаат најголема практика традиции и обичаи, односно,

вкупно петте земји кои се и постојани членки на Советот за безбедност на

Обединетите нации, со право на вето над најважните акции.

Oдбранбена дипломатија

Паѓањето на Источниот блок, крајот на Студената војна и губењето на

биполарноста во меѓунароните односи за Обединетото Кралство значело нова

несигурност, нова комплексност и поголема меѓузависност во меѓународните

односи. Одговорот на Велика Британија, како и во минатото, бил прагматичен –

била преиспитана дотогашната надворешна политика и одбранбената стратегија

во една ваква променета реалност. Клучниот документ кој ги спојува надвореш-

ната политика и одбранбената политика е т.н. Стратегиски одбранбен преглед

на Велика Британија. Британската надворешна политика е моделирана врз база

на тезата за ефектуирање на една „активна дипломатска активност во свет кој се

менува“. Истата дефинира неколку основни стратегиски приоритиети за 21 век:

светска безбедност од глобалниот тероризам и оружјата за масовно

уништување;

намалување на штетата од организираниот криминал во Велика Брита-

нија во однос на продажбата на дроги, шверцот со луѓе и перењето пари;

превенција и решавање на конфликти преку силен меѓународен систем;

изградба на ефективно и глобално влијание на Европската Унија во

безбедносната средина;

давање на поддршка за британската економија и работењето во отво-

рена и потрошувачка глобална економија, наука, иновација и безбедно

снабдување;

промоција на одржливиот развој и намалување на сиромаштијата пре-

ку почитувањето на човековите права, демократијата, владеењето на

правото, заштитата на животната средина и на природните ресурси;

управување со миграциите и борбата против нелегалната миграција;

давање поддршка на британските државјани во странство во сите

услови;

обезбедување на безбедност и владеење на правото на сите британски

поморски територии во светот.145

Аналогно со приоритетите на британската надворешна политика во овој

нов и променет свет, се менуваат и приоритетите на одбранбената политика кои

сега се базираат на три основи:

одбрана на Велика Британија и на нејзините интереси;

јакнење на меѓународниот мир и безбедноста;

употреба на силата за правење добро.146

strategic-defence-review

Во согласност со британските ставови:

Обединетите нации ќе останат главниот форум за дебата поврзана со

меѓународната безбедност и авторизацијата на употребата на сила во

светот;

мултинационалните сили можат да бидат употребувани и кога договор

нема да биде постигнат во ООН;

НАТО и ЕУ се организации кои имаат поголем број на избори во поглед

на одговорот на одредена криза;

воените коалиции се претпочитаат во поголем број случаи, обемните

воени операции ќе бидат водени заедно со САД.147

Во согласност со овие нови ставови, војната во нејзината традиционална

смисла не е искоренета како можност, но шансите истата да се случи се многу

мали.

Овој документ прецизно дефинира дека британската одбранбена ди-

пломатија „има цел да обезбеди силите да можат да ги реализираат различните

активности на Министерството за одбрана во неутрализирање на заканите, гра-

дење и одржување на довербата и помош во развојот на демократски, отчетни

вооружени сили, со што би можело да се направи и значајна контрибуција кон

превенцијата и решавањето на конфликтите“.

Британската одбранбена дипломатија денес се темели на три основни

задачи кои ја конкретизираат како една мисија на вооружените сили:

Воена задача 16: Контрола на производството и продажбата на воо-

ружување, изградба на мерките за безбедност со особено внимание

придонесот од примената на договорите за забрана на биолошко

вооружување и подобрување на мерките против пролиферација на

опасното вооружување, како и развивање на механизам за контрола и

намалување на конвенционалното вооружување;

Воена задача 17: Програма наречена „outreach“ со основна цел – при-

донес кон стабилноста на државите од Централна и Источна Европа,

особено државите кои претходно биле дел од СФРЈ и СССР. Овие актив-

ности се однесуваат главно во доменот на воената соработка и помош.

Основна идеја на оваа програма е помош на овие држави и на нивниот

систем за демократска контрола врз одбраната, буџетот и реформите

на вооружените сили. Оваа задача се реализира преку посети на високи

претставници на британското Министерство за одбрана, преку упату-

вање на експерти, заеднички обуки и вежби и сл.

Воена задача 18: Давање на воена помош на регионите кои не се дел

од програмата во „Воената задача 17“, што подразбира разни видови на

Oдбранбена дипломатија

билатерални воени програми како што се упатувањето на воени прет-

ставници, набљудувачи, советници или припадници во мировна мисии.

Задачите од „воената задача 16“ во основа зависат и од сојузниците во

системот на НАТО, односно истите се интегрирани во една заедничка рамка. Од

друга страна, „Воената задача 17“ се однесува на една постара идеја, а тоа е дека

безбедноста на Велика Британија главно зависи од безбедноста и стабилноста на

Европа. Целта на британската одбранбена дипломатија е наместо да мора да се

фокусира на наоѓање на начии како да се реши воениот конфликт, преку постојан

инпут во одбранбената култура, изградба на довербата и интероперабилноста, да

превенира одреден конфликт да не се случи воопшто.

Одбранбената дипломатија во Велика Британија претендира да биде

интегрален дел од британската надворешна политика во која влегуваат неколку

институции: Министерството за одбрана, Министерството за надворешни работи,

министерствата за меѓународен развој, за трговија и индустрија, царината, сооб-

раќај, разузнавачките агенции и друго.

Промената на геостратегиското опкружување и потребата за поголем

ангажман на француските вооружени сили се увиделе уште во 1994 година, во

доктрината наречена „Бела книга“148. Според овој документ француската одбран-

бена политика ќе се фокусира на следните 4 области:

безбедносните институции во Европа;

поддршка на ООН во светот;

билатералната одбранбена соработка;

пратење на сите нови текови во вооружувањето.

Овие се „де факто“ рамките на делувањето на француските вооружени

сили со цел одбрана на националните интереси. Оваа книга не се фокусирала на

одбранбената дипломатија, туку на генералниот смер во кој ќе се развива системот,

и во таа насока наговестувала одредени промени во одбраната.

Она што е многу интересно е што оваа книга не разликувала различен начин

на реализација на одбранбените активности во војна или во мир, не предивдувала

различна организација во овие две различни ситуации, ниту, пак, различен начин на

финансирање. Тоа, пак, укажува на фактот дека францускиот одбранбен концепт

сè уште е традиционален и сè уште ја нема прифатено новата реалност.

Промената почнала да се надзира во 1998 година кога се воведени две

новини кои не биле дел од „Белата книга“. Првата карактеристика е дека ниту една

од бројните операции на француските вооружени сили по Студената војна не била

Paris.

насочена кон конкретен непријател, освен првата војна во Ирак. (особено имајќи

ја предвид дефиницијата за војна на ООН: „борба со деклариран непријател“), а

втората карактеристика повторно е поврзана со првата, но се однесува на измената

на природата на несогласувањата кои добија форма на интерни несогласувања

базирани на етничка или идеолошка основа во држави кои не биле доволно ор-

ганизирани за да обезбедат целосна територијална или социјална кохезија.

Во тој период француските вооружени сили биле ангажирани и распростра-

нети на големи далечини, од Либан и Косово до Мали, од Авганистан до Источен

Тимор.

По појавата на новиот стратегиски одбранбен концепт кај нивниот сосед,

Велика Британија, француските стратези особено внимание посветиле на фокусот

на Британците кон поранешните држави на СФРЈ и на СССР, што „де факто“ бил

еден од најефикасните начини за унапредување на сопственото влијание.

Франција преку студија на британските новини утврдила дека станува

збор за уникатен начин на фокусирање на одбранбено-дипломатските напори по

Студената војна и дека е соодветен одговор на новата реалност и на процесот на

глобализација. Тоа не значи дека истиот тој концепт ќе биде целосно апликативен

и во Франција, но генералните постулати на кои тој лежи се апсолутно прифат-

ливи –превенција на кризи, стабилизација на веќе развиени кризи, промоција на

демократијата и одржливиот развој.

Француската одбранбена дипломатија добива нејзин формален облик со

воената доктрина од 2002 година, која вели: Учеството на француските вооружени

сили во активностите на француската дипломатија е во насока да предупреди за

сите кризни ситуации и да придонесе кон реализација на интересите на Франција

во странство“.149

Според овој нов пристап, француската одбранбена дипломатија треба да

се реализира преку пет посебни активности:

традиционална воена стратегија;

соработката во одбраната;

извоз и контрола на вооружувањето преку постоење на меѓусебни

мерки за доверба;

учество во меѓународните и стратегиски дијалози;

поддршка на дипломатските активности во рамките на меѓународните

организации.150

Овој француски концепт за одбранбена дипломатија е базиран на реално-

ста во политиката, но во фокусот ги има француските интереси. Ако британскиот

концепт зборува за „силата која прави добро“, францускиот ги споменува „наци-

оналните интереси“.

Oдбранбена дипломатија

Во контекст на организацијата на одбранбено-дипломатските активности,

утврден бил двоен модел на водење: позицијата и интересите на ресорот преку од-

браната и дугот на една надворешна политика преку дипломатијата. Француската

влада го основала телото наречено Делегација за информирање и комуникација

во системот на одбраната, по што следело специјализираното меѓуресорско тело

наречено „Дирекција за воена соработка во одбраната“ која е потчинета на Дирек-

цијата за надворешна политика и безбедност на Министерството за надворешни

работи на Франција (директор на оваа дирекција е генералниот секретар во Ми-

нистерството, а на првоспоменатата Дирекција е офицер на Министерството за

одбрана).

Денешните активности на француската одбранбена дипломатија се во

согласност со нејзиното економско и културолошко влијание. Тие вклучуваат и

прибирање и обработка на информации како начин за предвремено предвидување

на појавата на кризи. Тоа претпоставува и ангажман на разузнавачките служби кои

се задолжени со анализа и согледување на меѓународното опкружување, неговото

предвидување, процената на ризикот и укажувањето на можните закани.

Соработката во безбедноста, пак, е подрачје во кое треба да се покаже

поголем интерес. Француската воена соработка до крајот на Студената војна

била лимитирана на сојузниците и на поранешните француски колонии во

светот. Франција е членка на НАТО и тоа става едно ново ниво на безбедност,

исто како што тоа го прави и фактот дека земјата поседува нукеларен арсенал.

Воената соработка се материјализира преку посебни структури во одбраната и

дипломатијата. Министерството за внатрешни работи се потпира на споменатата

Дирекција за воена соработка во одбраната, која ги презема структурните работи

на одрбанбената дипломатија. Дирекцијата е задолжена со долгорочните актив-

ности со цел поголемо военополитичко влијание во земјите од Јужна Америка,

Југоисточна Азија и Африка, преку давање на еспертска помош во реформите во

нивните министерства за одбрана, школувањето на нивните кадри, учеството во

мировни мисии и генерално, воспоставување на односи од доверба.

Воената соработка за која е задолжено Министерството за одбрана се

реализира низ сет од три активности:

извоз на вооружување и воена опрема;

стратегиски дијалог со партнерите;

операционална соработка на ниво на вооружени сили.151

Француската одбранбена дипломатија е особено активна во Африка

каде се спроведуваат низа активности од овој домен од кои 70 проценти од сите

активности и 80 проценти од буџетските средства отпаѓаат на воената соработка

со африканските земји.152 Она што може да се забележи е различниот географски

пристап помеѓу Франција и Велика Британија. Додека првата својот интерес го

наоѓа на географскиот правец Север – Југ, втората се фокусира на Исток – Запад.

Една важна компонента на француската одбранбена дипломатија е из-

возот и контролата на вооружувањето, за што е задолжена посебна дирекција во

француското Министерство за одбрана, наречена Генерална делегација за воору-

жување. Таа ги врши процените за француската потреба во доменот на набавката

и на извозот на воена опрема, гради проекти и предлага воена соработка. Овие

интереси се застапени од т.н. „аташеи за вооружување“ кои се распространети

низ светот.

Франција останува исклучително заинтересирана за активностите на меѓу-

народната сцена, каде зема активно учество во рамките на различни форуми или

меѓународни организации од областа на одбраната и безбедноста. Одбранбената

дипломатија се развива во рамката на актинвостите на НАТО, на Обединетите

нации, ангажирањето во воени коалиции и преку активностите на поддршка во

изградбата на европскиот идентитет на одбраната и безбедноста.

Тоа ја невестува и позицијата на Франција за создавање на европски од-

бранбени сили, што се гледа и преку нејзиниот ангажман во операционализација

на таа идеја. Франција веќе е креатор на една успешна мултилатерална програма

за одбранбена дипломатија на Медитеранот (Португалија, Шпанија, Франција,

Италија, Малта, Мавританија, Мароко, Алжир, Тунис и Либија), иницијатива која

доби и НАТО поддршка и развивање на посебен концепт на одбранбена дипло-

матија наречен „Медитерански дијалог“.

Како заклучок, француските вооружени сили денеска се исклучително

ангажирани и активно учествуваат во воените операции под покровителство на

ООН и на НАТО Алијансата.

Крајот на Студената војна „де факто“ го означи и почетокот на глобалната

доминација на САД во меѓународнополитичките односи. Во зависност од админи-

страцијата во САД (раководството), така се водела и американската надворешна

политика. Генерално, може да се издвојат три посебни фази153 во американската

надворешна политика:

Буш Постариот и на Бил Клинтон (90-тите години на минатиот век).154

Овој тип на надворешна политика заснована на интервенционизам

всушност е поттикната и заснова на воената моќ на САД, односно на

она што се нарекува „тврда моќ“.

Oдбранбена дипломатија

ствено продолжил со имплементација на „тврдата моќ“, но полека

преминал на „мека моќ“, односно на дипломатијата, економијата, сите

елементи на американската невоена моќ во светски рамки.

на т.н. „паметна моќ“, што создава синергија од реалистичниот и од

либералниот пристап.155

Концептот на т.н. „паметна моќ“ всушност е комбинација на „тврдата“ и

„меката“ моќ, која овозможува најефикасен одговор на современите безбедносни

закани. Која е разликата помеѓу овие три вида:

тврда моќ: моќ да се нанесе пораз преку употреба на воени, економски

и финансиски средства;

мека моќ: моќ да се придобие преку способноста да се оствари она што

го посакуваш, но не преку нечиј пораз или наплаќање;

паметна моќ: ниту мека, ниту тврда моќ – комбинација од двете во

совршен баланс.156

Целта на администрацијата на поранешниот американски претседател

Барак Обама била да се воспостави еден вид баланс помеѓу најважните средства

на американската моќ во меѓународните односи: одбраната, дипломатијата и раз-

војот. На овој концепт му претходеле лути дебати помеѓу републиканците (како

поддржувачи на реализмот) и демократите (како поддржувачи на либерализмот).

Концептот на Џорџ Буш Помладиот, кој се засновала на воената моќ на

САД и унилатерализмот, имал екстензивен импакт врз општественото живеење во

САД: годишните трошоци на Департманот за одбрана биле околу 500 милијарди

долари, односно Пентагон трошел повеќе за здравствената заштита на своите вој-

ници, отколку што американската администрација издвојувала за дипломатските

активности и меѓународниот развој.1577 Тоа во голема мера покажува дека пристапот

кон трите столба на националната безбедност на САД бил неурамнотежен. Ова

особено се гледа преку Агеницјата за меѓународен развој на САД чие место во

системот било деградирано со секоја година сè повеќе. Со практицирањето на

тврдата моќ, Департманот за одбрана добивал на цена, дотолу повеќе што овој

департман ги добил ингеренциите во доменот на стабилизацијата и реконструк-

цијата, изградбата на нацијата, развојот на хуманитарната помош, активности

кои дотогаш биле дел од цивилните институции. Тоа е направено со директивата

FM3000.05 со која операциите за стабилизација се официјално прогласени за

July 24th 2008

мисија на американските вооружени сили. Погрешноста на оваа одлука е увидена

кога на површина излегла недоволната обученост на вооружените сили на САД

за реализација на оваа активност која дотогаш била во рамките на цивилите, од-

носно на дипломатијата и развојот. Една од главните грижи кои се појавиле било

тоа што ваквата поставеност носела ризик надворешната политика и развојот да

се гледаат низ призмата на тесните и краткорочни безбедносни цели наспроти

широките и долгорочни цели на дипломатијата.158

Крајот на првиот мандат на Џорџ Буш Помладиот донел и промена во стра-

тегијата, а носителот на оваа промена е новиот американски секретар за одбрана,

Роберт Гејтс, кој постојано давал до знаење дека војните во Ирак и во Авганистан

покажале дека воениот успех не значи и потполна победа. Промените во пристапот

на Џорџ Буш Помладиот и политиката на САД биле видени и преку промената на

организациската поставеност и воведувањето на Канцеларијата на координаторот

за реконструкција и стабилизација, функционално подредена на американскиот

државен секретар. Целта на оваа Канцеларија била да се развијат механизмите

за јакнење на цивилните способности и унапредување на соработката во плани-

рањето и водењето на активностите за стабилизација и реконструкција. Едно од

најголемите достигнувања на оваа канцеларија е формирањето на Корпусот за

цивилен одговор, промовиран од државната секретарка Кондолиза Рајс во 2008

година, која ја застапувала идејата дека реконструкцијата и стабилизацијата

мораат да бидат водени од цивили, а вооружените сили треба да се насочат кон

воените прашања.

Корпусот, инаку, претставува меѓуресорско тело на американската влада

сочинето од три столбови:

мати и службеници од различни владини агенции.

службеници подготвени дополнително да се ангажираат доколку се

појави потреба.

општество, приватниот сектор, државните и локалните власти, кои со

своите активности треба да служат како поддршка на активностите за

стабилизација и реконструкција.

Сепак, проблемите се појавиле кога активностите на терен не кореспон-

дирале со декларативната политичка волја. Оваа канцеларија немала доволно

финансиски ресурси, а продолжила и практиката за ангажирање на воен персонал

во оваа канцеларија, додека Департманот за одбрана продолжил да ги реализира

цивилните активности на терен.

Имајќи ја предвид оваа состојба, првите критики дошле од американската

Oдбранбена дипломатија

академска заедница, која се обидувала да пронајде алтернатива на милитаристич-

ката и унилатералистичка надворешна политика. Најверојатно Сузан Носел била

првата која теоретизирала за можноста да се постави еден систем на „паметна

моќ“ и во однос на тоа таа предлагала обнова на доктрината на либералниот

интернационализам.159

Носел предлагала освен воената моќ, како главно средство на воедење

на надворешната политика, да се земе и користи и трговијата, дипломатијата,

меѓународната помош и ширењето на американските вредности. Оваа идеја била

во согласност со политиката на прогрсивните реалисти (заговарана од Роберт

Врајт)160, а била потврдена од претседателот Барак Обама кој во своето обраќање

на церемонијата за доделување на Нобеловата награда за мир во 2009 година,

експлицитно одбива да направи избор помеѓу идеалистичкиот или реалистич-

киот пристап кон надворешната политика. Стратегијата на Обама се видела во

реалноста преку неколку новини – ресетирањето на односите со Русија, развојот

на партнерството со Кина, поблиската соработка со сојузниците во Алијансата,

промената на стратегијата во Авганистан (ставајќи поголем фокус на цивилниот

сектор), комбинирањето на сите американски капацитети – дипломатијата, еко-

номијата, информациските технологии, културата и вооружените сили. На тој

начин, всушност, повторно се воспоставила и рамнотежата на трите претходно

споменати столбови на американската безбедност. Обама во голема мера го по-

могнал развојот на дипломатската служба, а воедно основал и нова Канцеларија

за превенција и решавање на конфликти, задолжена со давање поддршка во

меѓународните преговори на високо ниво и стручна експертиза.

Со зоглемувањето на меѓународниот профил на вооружените сили на На-

родна Република Кина, нешто што е јасно уочливо, особено во последната декада,

сосем очекувано е да се зголеми и фреквенцијата и комплексноста на активностите

од доменот на одбранбената дипломатија. „Де факто“ со зголемуување на бројот

на меѓународни активности се зголемил и бројот на контакти помеѓу кинеските

воени сили и воените сили на земјите од секој дел од светот, што довело до за-

цврстување и унапредување на одбранбената соработка, но и изградба и развој

на „меката моќ“ на Народната ослободителна армија (вооружените сили на НР

Кина).

Од денешна перспектива има неколку прашања чии одговори ќе овозмо-

жат малку побиску да ги запознаеме овие вооружени сили, во смисла на нивната

намера и цел.

Всушност, може да се започне од основното – која е целта на одрбанбена-

Love With, The New York Times.

та дипломатија која ја спроведува земјата? Со кои партнери низ светот најмногу

соработува? Кои се трендовите во однос на текот и видот на активностите кои ги

спроведуваат овие сили?

Најпрво, интересен е фактот дека експерти на полето на одбранбената

дипломатија, кога зборуваат за истата, а е поврзана со Народната ослободителна

армија, областа ја поставуваат под терминот „воена дипломатија“, што не е ниту

далеку од дефиницијата за истата. Националниот одбранбен универзитет на НР

Кина, воената дипломатија ја дефинира како „дипломатски активности кои се

спроведуваат од страна на земјите во областа на воените работи, а во служба на

националната одбрана или на воената стратегија“.161

Воената дипломатија, од страна на изданието „Воената терминологија

на НОВ“ се дефинира како „сет надворешни односи поврзани со војската и оста-

натите активности помеѓу земјите, групи на земји, вклучувајќи размена на воен

персонал, воени преговори, преговори за контрола на вооружувањето, воена

помош, соработка на полето на военото разузнување, соработка во контекст на

воената технологија, мировните мисии на меѓународно ниво, активностите на

воените алијанси и слично. Впрочем, воената дипломатија е важна компонента

на надворешните односи на една земја.162

Академската заедница во рамките на кинеските вооружени сили сметаат

дека една кохерентна военодипломатска стратегија е важен дел од национални-

те интереси, и тоа заради можноста преку воените односи, реално да се добијат

информации за изработка на национална стратегија која вклучува вистински и

можни непријатели, што, пак, ќе даде импулс на развојот на националната воена

моќ.163

Воената диполоматија, според истата военоакадемска заедница, има

различни функции во три засебни околности и тоа: мир, војна и кризна состојба.

Имено, во мир, воената дипломатија ги одржува и развива билатералните военобе-

збедносни односи и дава платформа за справување со меѓунаордни безбедносни

предизвици, додека истовремено ја обликува и стратегиската рамка на земјата,

служи како платформа за зголемување на меѓународното влијание на земјата и

на нејзината вооружена сила и ја промовира националната одбрана и воената

надградба.164

Во време на војна, воената дипломатија служи да ги зацврст„нашите алијан-

си, а да ги ослабе оние на непријателот, да се здобие со воена помош и материјална

поддршка за борба, да се здобие со меѓународна морална и правна поддршка,

да овозможи отворање на канал за окончување на војната и, консеквентно, да ги

Oдбранбена дипломатија

реши поствоените проблеми.165

Реализацијата на воената дипломатија во време на криза вклучува ак-

тивности за превенирање на истата и за нејзино намалување, или, пак, нејзино

создавање, справување, но и интензивирање, доколку кризата стане потребна

или од бенефит за земјата.166

Во реалноста, најголем дел од военодипломатските активности на кине-

ските вооружени сили се фокусирани на заштита и унпаредување на одредени

специфични кинески стратешки интереси.1677 Додека кинеската надворешна по-

литика ја истакнува потребата од одржување на стратешки односи со големите

сили како САД и Русија, како и со земјите на кинеската периферија, така и одбр-

набената дипломатија ја истакнува интеракцијата со САД, со Русија и со земјите

од Азиско-пацифичкиот регион.168

Целите на воената дипломатија на НР Кина можат да бидат поделени на

стратегиска категорија и на оперативна категорија. На стратиско ниво станува

збор за давање на поддршка на дипломатијата на Народна Република Кина, фо-

кусирајќи се на клучни земји, како и активности за обликување на безбедносната

средина, и тоа преку приказ и ангажирање на капацитетите на Народната осло-

бодителна армија. Во рамките на оперативните цели можат да се вбројат зголе-

мувањето на капацитетите на армијата да војува и да извојува победа, да има

можност да прибира разузнавачки податоци за странските воени капацитети и

интенциите за отворање на нови места за операции, како и да изучува и да развива

нови вештини, тактики, техники и процедури од други војски.

Кога станува збор за активностите на воената дипломатија на кинеските

вооружени сили, тие можеме да ги поделиме на:

средби и посети на високо ниво;

меѓународни воени вежби;

посета на морнарички пристаништа и закотвување во нив;

функционални вежби;

нетрадиционални безбедносни операции, попознати како воени опе-

рации (различни од водење на војна).169

Од податоците за секоја од активностите поврзани со воената дипломатија

на земјата, може да се извлечат пет заклучоци: прво, средбите на високо ниво во

NDU Press, Washington, DC.

-

бројност имаат опаднато од 2010 година (кога е забележан нивниот врв), иако и

покрај тоа тие се големо мнозинство во однос на сите останати военодипломатски

интеракции. Второ, воените вежби бележат драстичен скок, во секоја од родовите

на кинеските вооружени сили, по доаѓањето на власт на Џи Јинпинг, како претсе-

дател на НР Кина. Трето, се бележи и зголемување на бројот на закотвувања на

бродовите од морнарицата на НР Кина, првенстврно за обновување на ресурите,

но и во рамки на остварувањето на пријателски посети и сл. Четврто, кинеските

вооружени сили имаат робустна академска програма која ја користат за размена

на студенти со голем број земји (вклучувајќи ја и Северна Македонија) и петто

– учеството во воени операции, особено мировните операции на Обединетите

нации, партиципација во активностите на море против пиратските активности и

пребарувачки и спасувачки операции на море.170

Делата говорат повеќе од зборовите, и тоа можеби најеклатантно може

да се види преку руското практицирање на т.н. „heavy metal“ дипломатија која е

особено видлива по 2014-тата година.

Поместувањето на балистички ракети во руската енклава Калининград,

пловењето на поморски флоти на сирискиот брег, бомбардерите и останатите воз-

духоплови кои навлегуваат во европскиот воздушен простор, како и постојаните

воени закани од Кремлин и воените вежби блиску до границата на земјите членки

на Унијата лесно можат да се перципираат како навестување за скорешен воен

конфликт. Но, Русија нема ниту капацитет, ниту соодветна причина за лансирање

на офанзивни дејства во Европа.171

Исто како што дезинформациите полека но сигурно претставуваат сво-

евидна замена за позитивната „мека моќ“, а хибридните закани се замена за

конвенционалната воена моќ172, така и оваа „дипломатија на металот“ базирана

на закани, претставува начин на дополна на недостатокот и слабоста на руската

дипломатија, особено по анексијата на Крим и драматичното заладување на ди-

пломатските врски на Русија со Западот.

Користењето на војската за политички цели во голема мера се разликува

од начинот на практицирање на дипломатијата на западните земји и во самите

доктрини. Имено, „информациската војна“ за Русија претставува еден многу

поширок концепт кој вклучува сајбер-операции, пропагнада, спинување, па и

дипломатија, особено во нејзината принудна форма.173

Oдбранбена дипломатија

Стратешките цели на ова практицирање на „mainstream“ дипломатијата и

нејзиното преклопување со активностите на одбранбената дипломатија може да

се разложи на т.н. четири „Д“ (анг. 4 „Ds”): Оддели (Devide), Збуни (Distract), Вџаши

(Dismay) и Доминирај (Dominate), креирани врз база на мислењето дека Западот

активно работи на ограничување и поткопување на активностите на Москва за

зацврстување на својата сфера од интерес во посткомунистичка Евроазија.174

Имајќи предвид дека обединети во својата позиција, и Европската Унија

и НАТО Алијансата, и во политичко-економска, но и во воена смисла се далеку

помоќни од Русија, јасно е дека една од алатките кои ќе се користат е и предиз-

викувањето на поделби во овие два блока. Еден таков пример е потенцирањето

и засилувањето на негативниот аспект на притисокот кој го чувствуваат земјите

во однос на „праведното споделување на финасискиот товар“, кое стана еден од

приоритетите во Алијансата, исто како и активностите кои ја засилуваат визибил-

носта на популистичкиот глас во земјите членки.175

На тоа се надоврзуваат и активностите чија цел е да се збуни „непријателот“

во преземањето на потезите – еклатантен пример за тоа е рускиот напад со крсто-

сувачки ракети кон сириски цели во ноември 2015 година, додека истовремено

драматично се зголеми интензитетот на борбите во регионот Домбас во Украина,

каде беше вклучено и тешко вооружување.176

Ваквите чекори кои претставуваат целосно изненадување за раковод-

ствата на западните земји, чекори кои со себе носат чувство дека војната е не-

избежна, резултираат со размислувања дека ако главната цел е одржување на

мирот, потребно да се дојде до каков било договор и разбирање со Русија и дека

тоа може да е единствената опција за мир. Тоа е особено важно како инструмент

за одвраќање од одредени чекори кои сè повеќе стануваат можна опција – на

пример зачлнувањето на Шведска и на Финска во НАТО, или, пак, чекорите за

зацврстување на европската одбрана под водство на Унијата.177

Сето ова навестува дека рускиот концепт на сфери на влијание од 19-тиот

и 20-тиот век сè уште е жив, иако нема поцврсти докази дека Русија има терито-

ријални претензии и амбиции врз европскиот исток. Доминацијата, сепак, може

да се види преку наметнувањето на некаков квази авторитет врз она што тие го

сметаат за нивниот „двор“: посткомунистичките земји од Источна Европа и во тој

контекст, Русија ќе ја зграби секоја можност која ЕУ или НАТО свесно или несвесно

ќе ја даде за да се покаже некаква руска доминантна улога во овие земји.178

Оваа кампања, секако е носена и од страна на јавните настапи и изјави на

официјални лица, кои понатаму добиваат своја кредибилност како информација

пренесена од страна на етаблирани информативни изданија. Пример за тоа е

заклучокот на Џерард О’Двајер за Defencenews, кој вели дека „политичарите

во Полска и во скандинавските земји треба да размислат многу внимателно за

нивните одлуки во однос на проектот на НАТО за противракетна одбрана, зашто

неодговорните одлуки сигурно ќе предизвикаат руски одговор на ’воен начин’“.179

Токму тоа се потврдува и преку изјавата на рускиот амбасадор во Данска

кој вели дека „Данска би била дел од заканата против Русија. Тоа ќе го наруши

мирот и негативно ќе се одрази на односите со Русија. Тоа е ваша одлука, а јас

сакам само да ве потсетам дека финансиите и безбедноста ќе трпат последици“.180

Ова однесување кое се базира на непредвидливост и на постоење на

постојана закана од можност за војна го зазема централното место во руската

дипломатска стратегија која ја реализира својата цел ако Европа и европските

лидери се сè поубедени во можноста за војна, што, пак, ги прави поподложни на

потребата од прифаќање на какво било друго решение.

Воените вежби организирани од страна на руските вооружени сили, исто

така, се еден важен сегмент од овој тип на дипломатија на металот, и тоа особено

преку извлекување на потенцијалот и капацитетите на руските вооружени сили

на вежбовни сценарија кои многу често опфаќаат имагинарни состојби поврзани

со европските земји, и тоа особено земјите од Скандинавија. Понекогаш инфор-

мацијата токму за овие вежби се пренесува и во медиумите на странски јазик,

исто како што се пренесуваат и во медиумите на руски јазик, особено во случај

овие медиуми да се следени од земјите од Источна Европа. Воената телевизија

„Ѕвезда“ е еден пластичен пример за тоа. Таа, преку секојдневните програми

постојано известува за големи воени вежби или посети на значајни нуклеарни

капацитети низ целата земја. И, во периодот по анексијата на Крим, овие воени

вежби повторно се навратија на користењето на сценарија кои ги инволвираат

источните земји на Унијата и на НАТО – на пример серијата воени вежби „Запад“

се однесуваше на симулиран нуклеарен напад на Полска.181

Друг пример е вежбата на 33.000 руски трупи во март 2016 година, кога

беше симулирана офанзива врз Данска, Финска, Норвешка и Шведска, вклучувајќи

го и заземањето на Аланд, Готланд и островите Борнхолм. Во 2015 година, беше

симулиран нукеларен напад на Борхолм, и тоа токму во периодот кога заради

годишен фестивал, на островите имало околу 90.000 гости и поголемиот дел од

данското политичко лидерство.182

-

182military in Europe

Oдбранбена дипломатија

Ова практицирање на дипломатијата на металот може да се види и во

контекст на балтичките земји, особено имајќи предвид дека Литванија граничи

со руската енклава Калининград. На пример, во октомври 2016 година, 5.000

падобранци изведоа вежби во Псков, блиску до естонската граница, додека тоа

симулирано го направија уште 2.500 падобранци. За споредба, естонската армија

има персонал од околу 6.400 лица.183

Споменатите активности имаат дуална природа: тие се одличен начин

да се реализира тренинг, и уште поважно, тие се начин за создавање притисок и

непријатност во европските земји.

Имајќи го сето ова на ум, се поставува прашањето како да се одбраниме,

како да се утврди вистинската намера на руската дипломатија на металот и како

да се постави вистинската реакција. Марк Галеоти, во анализата „Дипломатија на

металот: Политичката употреба на војската од страна на Русија во Европа од 2014

година“, утврдува пет начини:

• Бидете паметни, направете разлика помеѓу политички и воен потег. Тој

укажува на фактот дека нема реален доказ дека Русија навистина планира какви

било воени дејства кон НАТО или кон европските земји. Впрочем, посочува, Русија

многу сериозно го сфаќа членот 5 од Договорот за создавање на Северноатлант-

ската алиајнса кој вели – нападот на една, ќе се смета како напад на сите земји

членки.

• Бидете опуштени. Понекогаш иницијативата може да биде предизвика-

на од неактивност и воздржаност. На секој потег од страна на Русија има контра

потег од страна на Алијансата, што првенствено покажува како НАТО размислува,

а истовремено се трошат огромни средства.

• Бидете цврсти. Кога има потреба од одговор на потезите на Русија, тој

треба да демострира капацитет и заедништво.

• Бидете флексибилни. Одговорот на кампањи преку повеќе начини и

алатки, побарува одговор кон сите алатки – постоење на заканувачка реторика,

преместување и позиционирање на воени сили, медиумски спинувања.

• Покажете заедништво. Дипломатијата на металот практицирана од страна

на Русија, е политичка по својата природа и примарно ја напаѓа европската волја,

морал и единство. Потребно е јавно да се знае и да се разговара за фактот дека

ова не е нордиски или балтички проблем, туку проблем и предизвик за цеиот

континент, за Европската Унија, за НАТО Алијансата.184

Однесувањето на Русија не дава сигнали дека дипломатијата на металот

може да заврши. Секако во иднина може да постојат одредени моделирања на

начинот на кој истата се практицира, особено во контекст на употребата на си-

мулирани воени вежби, поддржани од политичка реторика која раѓа сомнежи во

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

Дипломатијата и протоколот се нераскинливо поврзани. Едноставно

кажано, практиката спроведувана во процесот на реализација на дипломатските

активности е всушност есенцијата на протоколот.

Протоколот, всушност, е комбинација на доброто однесување и логичното

расудување, чија основа цел е да постои ефективна комуникација помеѓу актери-

те во дипломатијата, на која и позиција се, каков и да е видот на дипломатијата.

Протоколот не е ниту само наука, ниту само уметност. Протоколот е и првото и

второто, конвергирано во една материја која не престанува да се развива. И, не

само што оваа наука и уметност постојано се развива, туку истата е повеќе од

суптилна. Најмалите поместувања во воспоставените правила на однесување,

може и ќе се интерпретираат како „невербална порака“ која има силно влијание

врз меѓународните односи. Едноставно, протоколот е еден вид на практична

професија која има своја академска позадина – професија која е есенцијална во

одржувањето на меѓународниот поредок и чие неразбирање може да доведе до

колапс на деликатниот светски мозаик.

Етимолошки, терминот „протокол“ доаѓа од грчкот термин кој се однесу-

вал на означувањето на документи. Подетално, протоколот е именуван според

„protókollon“ кованица од зборовите „protos“ и „kólla“, кои означуваат прв, односно

лепило, што во буквален превод значи „прво залепено ливче“.186

Во денешниот исклучително поврзан свет, протоколот е еден вид на т.н.

„социјална дисциплина“ без која средбите на суверените (крунисаните глави на

држави), претседателите на држави, влади, собранија, највисоките функционери

во секоја од трите столба на власта, би имале мала важност. Комбинацијата на

суштината на протоколот (доброто однесување и логичното расудување) овозмо-

жува успешна и ефикасна комбинација.

Наједноставната дефиниција за протоколот гласи: Тоа е низа правила кои

наложуваат добро однесување во службениот живот и на церемонии кои вклу-

чуваат цели влади и нации, како и нивни претставници. Тоа е признат систем на

меѓународна учтивност.187

Протоколот во поширока смисла, всушност е „збир на правила“ кои треба

да се применуваат во протоколарните, државните и дипломатските свечености,

официјалните односи и општествениот живот.188

Етикецијата (потекнува од зборот „Etiquette“, што значи добро однесување),

всушност е основата на манирите кои произлегуваат од обичаите, практиката и

авторитетите. Етикецијата е прифатена како правилното однесување во процесот

на меѓучовечката интеракција. Етикецијата овозможува да се зачува респектот

кон правата на другиот.

Протоколот добива своја форма уште во времето на старите Египќани,

кои преку делото „Инструкциите на Птахотеп“ (или „Максимите на Птахотеп“) ги

поставиле и основите за протоколот како наука и практика. Делото било напиша-

но во 2.000 пред нашата ера, на писмото на свештениците, а денеска може да се

најде во Националната библиотека во Париз, и тоа под името „Папирусот на Прус“

(според името на донаторот).189 Француските термини „protocole diplomatique“ и

„protocole della chancellerie“ до 19 век ги означувале церемонијалните правила,

што било задолжително да се почитуваат при пишаните официјални контакти

помеѓу државните министри. Денеска, од друга страна, протоколот претставува

еден вид кодекс на меѓународна љубезност која ги впива етикецијата, церемо-

нијалот и дипломатијата. И, моќта на протоколот не е позната само во светот на

дипломатијата, институциите, државата, туку и во рамки на приватната сфера,

која на протоколот гледа како на „моќна алатка за развој на бизнисот“190

Испитувањата на јавното мислење покажале дека 99 од 100 луѓе од де-

ловниот свет се изјасниле дека поседувањето на знаење и вештини од областа на

протоколот е еден од условите за успешност во деловната сфера. Тоа особено се

однесува на доброто однесување, поседување на соодветни манири за однесу-

вање при официјални вечери, умеење за водење на т.н. „љубезна конверзација“,

претставување на себеси и познавање на основните правила на куриозност.

Всушност, преку дипломатијата и протоколарните правила, се стекнуваат вештини

за претставување на најлошите работи на најдобар можен начин. Етикецијата и

протоколот се вештини и знаења кои можат да му дадат светски имиџ на секој

деловен човек, кој сака да стане и успешен лидер.191

Протоколот, како и секоја друга практично фокусирана наука пред себе

поставува одредени предуслови кои се неопходни за нејзниот развој. Визијата „де

факто“ е основа за напредок на сите полиња и претставува менаџерска функција,

вештина која ја имаат само успешните лидери и водачи. За успешно да се премине

Vantage Press, Incorporated.

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

во фаза на едно планирање, потребно е добро да се предвиди состојбата, да се

постават и да се утврдат целите, да се извлечат соодветни приоритети, временски

рамки и рокови, сето тоа да се операционализира, односно да се утврдат кон-

кретните активности. Планирањето е особено важно за да може да се достигнат

дефинираните цели, и тоа на најефикасен и најефективен начин. Успешноста на

една организација, па и на секој процес одделно, се цени преку постигнатите, а

не според поставените цели.192

Секоја активност се состои од неколку фази кои мораат да се реализираат

за да може активноста да се спроведе на најефикасниот начин. По веќе спомена-

тото планирање, следува фазата на извршување, односно, „времето за акција“. Тој

сегмент побарува т.н. планска акција, целосна реализација до последниот детал, но

побарува и креативно и брзо размислување во случај на непредвидена ситуација.

Секако, третиот чекор е анализата на завршените активности, утврдувањето на

научените лекции и процесот на генерирање т.н. „360 степени фидбек“, користејќи

ги сите стеикхолдери.193

Во процесот на операционализација, односно реализација на протоко-

ларните планови, еден значаен сегмент е иновацијата. Протоколот е специфична

област од тој аспект затоа што иновациите драстично влијаат на ефикасноста на

спроведувањето на активностите. Пластично кажано, употребата на фиксниот

телефон, наспроти денешната електронска комуникација, користењето на елек-

тронската пошта, мобилната телефонија и достапноста на интернет мрежата

предизвикува целокупни промени во реализацијата на практичните протоколарни

активности. Преку сите овие технолошки достигнувања, протоколарната услуга

како краен продукт е поефикасна и се реализира на многу поедноставен и побрз

начин. Она што се појавува како предизвик е секако почитувањето на воспоста-

вениот бон тон, односно професионалното однесување и преку овие форми на

современа комуникација. Практично, тоа би изгледало вака:

телефонски повик: на службен телефон никогаш не се одговара со „ало“

или „молам“, туку професионалниот пристап би бил „име и презиме,

повелете“;

мобилниот телефон е уште поголем предизвик, имајќи предвид дека

повикот може да дојде во секаква ситуација, мобилниот телефон се

исклучува за време на состаноци, културни активности, верски објекти,

посета на ресторани, концерти...

говорната пошта треба да биде снимена со целосна професионалност;

конференцискиот повик не е комуникација помеѓу две лица, доколку

истата се одвива преку speker-звучник, пред одредено лице да се вклучи

во комуникацијата, истата треба да биде информирана за тоа кој сè е

присутен во просторијата и во рамки на повикот;

електронската пошта треба да биде перцепирана како деловна и про-

фесионална кореспонденција и треба да ги содржи сите елементи на

едно деловно писмо. При официјална кореспондениција се користи

исклучиво службена e-mail адреса, и секогаш се пополнуваат сите

елементи на електронската пошта, почнувајќи од „предметот – subject“.

Дополнително, при користењето на елекронската пошта предвид треба

да се има фактот дека таа може во секое време да биде искористена за

други цели или да биде перципирана погрубо отколку што испраќачот

имал намера. На примена електронска пошта одговор треба да се врати

во најмногу 24 часа.194

Но, иновациите не се секогаш и единствено предност при практицирање

на која било професија, а особено на протоколот. Од практичен аспект, за реали-

зација на протоколот, ресурсите (технички, човечки и финансиски), традицијата

и културолошките разлики на испраќачот и примачот отсекогаш биле еден вид

ограничувачи.

Зошто утврдувањето на спецификите на практичниот протокол се многу

важни? Едноставно, протоколот е лицето на државата. Практичарите во оваа об-

ласт се „де факто“ првите лица со кои се среќава еден претставник на странска

држава.

Ова особено се однесува на практиките и спроведувањето на „правилата за

добро однесување“ на дипломатскиот кор, што може да се употреби и во потесна

и во поширока смисла, правејќи разлика помеѓу амбасадорите и сите оние лица

кои поседуваат дипломатски пасош.

Воспоставувањето на единствениот државен протокол е сериозен процес

кој повторно мора да се води систематски, односно да произлегува од визијата и

мисијата. Визијата, ако ја дефинираме како „гледање во далечина, претстава за

нешто што не постои, појава што треба да се случи“195, ни покажува слика која треба

да ја насликаме, иднина која треба да ја креираме со преземање на соодветни

активности во сегашноста. Мисијата, пак, е задачата или целта на секој поединец,

тим или организација, а вредностите се верувања или судови за тоа што е вредно,

важно или пожелно.196

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

Визијата на државниот протокол е беспрекорна реализација на сите ак-

тивности поврзани со протоколот, со цел претставување на државата како едно

модерно, современо, организирано општество кое ги живее западните вредности.

Од тоа произлегува и мисијата која истовремено е и едноставна, но и крајно

комплексна: зголемување на ефикасноста и на ефективноста на протоколарното

работење во сите државни институции, со фокус на претседателот, собранието,

владата и министерствата.

Функцијата на државниот протокол е да овозможи позитивен „прв впе-

чаток“ на гостите, односно да ја прикаже државата во позитивно светло, преку

беспрекорна реализација на церемонии и приеми и да овозможи удобна атмос-

фера за постигнување на засебните цели на овие активности. Кога зборуваме за

активностите, тие опфаќаат свечености (вклучувајќи и воени свечености), просла-

ви, оддавање на високи воени почести, воени и цивилни церемонии, разни прего-

вори и разговори, притоа давајќи упатства, препораки и насоки на однесување во

овие пригоди со точно утврден начин на реализација, редослед и тек. Протоколот

претставува своевидна директна поддршка на носителите на активноста кои се

однесуваат на посетите, конференциите, средбите и социјалните настани, и тоа

преку следните задачи:

подготовка, организација, следење и извршување на активности

поврзани со службените посети на претседателот на републиката,

претседателот на собранието, претседателот на владата, министерот

за надворешни работи, министерот за одбрана, министерот за внатреш-

ни работи, началникот на генералштабот на армијата и други високи

претставници во органите на државната управа, нашите претставници

во странство (дипломатскиот и военодипломатскиот кор). Државниот

протокол е одговорен и за возвратните посети на соодветното ниво,

и воедно ги менаџира програмите за сите протоколарни активности;

подготовка и организација на активности при посети и друг вид на на-

стани поврзани со интеракцијата помеѓу претседателот на републиката

во својство на врховен командант на вооружените сили и командите и

единиците на Армијата на Република Северна Македонија;

координација и соработка со Министерството за надворешни работи и

Министерството за одбрана по повод приеми и „проштални“ средби со

претставниците на дипломатскиот и военодипломатскиот кор во нашата

држава, како и повикување на воени вежби, прослави и сл.

организација на полагање на венци по различни поводи – празници и

останати денови од значење за историјата на државата;

организација на работни обреди, вечери, приеми, балови, културно-и-

сториски посети и слично;

организација на посети, семинари, конференции, брифинзи, состаноци

и други настани. Притоа одговорностите се движат од одредување и

уредување на локацијата – просторијата каде е планирано да се одр-

жи активноста (со цветни аранжмани, декорација, знамиња, титулари,

подароци, аудио-визуелна опрема и сл.), обезбедување на превод за

време на активноста, обезбедување и подготовка на биографии и други

информации за гостите, советување на претпоставениот за обичаите и

спецификите, за историјата и за знаците на внимание на гостите;

подготовка на листа за проверка за секоја активност;

одговорност за обезбедување на репрезентативен материјал и водење

на евиденција за нивно врачување;

одговорност за резервации на хотели, ВИП салони при пристигнување

на аеродроми, ресторани, избор на културно-забавни содржини (осо-

бено имајќи ги предвид естетските, политичките и културните карак-

теристики);

грижа за координација на безбедносните аспекти на активноста;

извршување на други организациски, стручни и технички работи на

барање на другите органи во рамките на државната управа197.

Единствениот државен протокол, всушност, треба да претставува еден

вид на симбиоза помеѓу протоколарните капацитети на ова засебно и целосно

самостојно тело, со капацитетите за реализација на протоколот во органите на др-

жавната управа. Тоа подразбира и разграничување на задачите и одговорностите

помеѓу нив, но и целосна координираност и комплементарност во работењето. Од

аспект на самостојноста на ова предложено тело, единствениот државен протокол

треба првенствено да има сопствени буџетски средства, а интерно истото треба

да има одредена организациска структура, во која носечки елемент ќе бидат

професионалците во областа на протоколот, поддржани од професионалци во

доменот на финансиите, преводот, логистиката, угостителството, возниот парк.

Секако, потребно е да се дефинира и точно да се определи која државна

функција има право на протоколарна поддршка од страна на ова тело. Галвната

замисла е тоа да бидат највисоките носители на државни функции, односно оние

кои имаат исклучително голема потреба од беспрекорна организаиција на секаков

тип настани, што секако може да влијае и на местото, улогата и безбедноста на

државата во меѓународната заедница.

Ова е уште поважен елемент денеска, кога нашата татковина е веќе дел

од најмоќната воено-политичка алиајнса во човештвото, НАТО Алијансата, факт

што ја постави Северна Македонија на мапата на триесетте нации во светот кои

се опфатени од „чадорот“ на колективната одбрана, солидарноста и заедничките

напори за мирен, безбеден и просперитетен свет.

Но, промените во секаков контекст и секоја област нужно со себе носат

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

и отпори, а централното прашање при воведувањето на промените во организа-

циска смисла е антиципативното определување на отпорите кои се создаваат кај

индивидуата или групата, односно кај организацијата.

Природно е организациите, во генерална смисла, да се перцепираат како

еден вид спротивставувач на промените, имајќи предвид дека тие сакаат да ги

заштитат сопствените системи, структури и процеси од неконтролираното и сти-

хијно манифестирање на организациските промени. Ниту еден отпор не треба

однапред да се елиминира, бидејќи тој претставува и силно мотивационо средство

во рамките на самата организација.

Теоретски, отпорот кон промените во рамките на организацијата може да

се манифестира како:

одбивање на вклучувањето во тимското решавање на определениот

проблем или предизвик;

невклучување во утврдувањето на заедничкиот интерес во промената;

замолчувањето на т.н. „адвокати на промени“;

саботирање на промените;

употреба на санкции кон поттикнувачите на промени;

генерален недостиг на соработка потребна за ефектуирање на проме-

ните.198

Отпорите мора да бидат разгледани земајќи ги предвид следните пристапи:

отпорот кон промените е психолошки концепт кој потекнува од при-

родната тенденција на индивидуите да ги предизвикуваат сите типови

на промени;

отпорот е системски концепт кој е рефлексија на губењето на комфорот

на организациските членови кој потекнува од процесните модификации

кои веројатно негативно ќе се одразат на нив;

отпорот кон промените од институционална гледна точка сугерира дека

вработените се спротивставуваат на промените само кога не веруваат

дека тие се неопходни.199

Изворите на отпорите кон организациските промени во теоријата за упра-

вување со промени се всушност и причини за појавување на одреден отпор. Тие

се карактеризираат на следниот начин:

преголема посветеност;

тесен фокус за промена;

групна инерција;

предизвикување повеќегодишна анализа;

предизвикување на моќта во организацијата;

алокација на ресурси200.

Изворите на отпорот можат да потекнуваат од една од дветте големи

групи за категоризација: формулирањето на промената и имплементирање на

промената.201

Во процесот на воспоставување на единствениот државен протокол,

неминовно ќе мора да се помине преку фазата на промена на организациската

поставеност, при што најефикасниот начин за успешно митигирање на последи-

ците од оваа фаза е всушност предвидувањето на можните отпори. Овие отпори

можат да се очекуваат од повеќе фактори и чинители:

прв отпор – економска природа: поставувањето на многу релевантното

прашање за финансиското фукционинрање на Единствениот државен

протокол;

втор отпор – просторно решение: потреба од соодветни просторни ус-

лови за сместување на Единествениот државен протокол (доволен број

на канцеларии и сали за состаноци), локациски сместен на начин што

го прави процесот на работа побрз и поефикасен (централно градско

подрачје);

трет отпор – обезбедување на возен парк: поседување на висококатего-

ризирани возила, комбиња и мини автобуси за потребите на странските

делегации и нивно соодветно одржување;

четврти отпор – опремување на простории: потреба од соодветна

канцелариска опрема, бироа, маси, столици, соодветна информатичка

опрема (компјутери, печатари, тонери, телефони и сл.), брза и стабилна

интернет врска;

петти отпор – нова систематизација на работни места: создавање на

најсоодветен систем на работни места, водејќи сметка за потребата од

одржување на баланс помеѓу искуството и младоста и мотивацијата,

потребата од поголеми човечки ресурси и подобро платени човечки

ресурси. Во таа насока, хибридниот модел за хоринзонтално преземање

на постојните кадри и дополување со нови е концепциски прифатлив;

шести отпор – екстензивност на јавните набавки: во согласност со закон-

ската регулатива, процесите за набавки се долги и макотрпни, потребно

е поради природата на работата да се направи одредена залиха, која

чини финансиски средства;

седми отпор – реализација на разни обуки, семинари и работилници:

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

протоколот е област која постојано се развива и затоа реализацијата

на постојана надоградба на знаењата е есенцијална во одржувањето

на вештините на кадарот. Сепак, тоа повлекува финансиски средства;

осми отпор – недостаток на „експертска“ поддршка: одредени експерти

во полето на протоколот сметаат дека со воспоставувањето на Един-

ствен државен протокол, нема многу да се влијае на ефикасноста во

извршувањето на протоколарните задачи;

деветти отпор – законско и потзаконско заокружување на Единствениот

државен протокол: донесување на законско решение за воспоставување

на Единствениот државен протокол, како и носење на подзаконски акти

за регулација во областа и вклучување на сите досегашни подзаконски

акти во областа на протоколот на една место;

десетти отпор – донесување на нова „пресеанс листа на Република

Северна Македонија“: пресеанс листата е исклучително важна, однос-

но важна е до тој степен што за неа се воделе војни. Денес, навистина

е потребно прочистување и реорганизација на пресеанс листата, но и

дополнително вклучување на градоначалниците и претставниците на

дипломатскиот кор (амбасадори и одбранбени и полициски аташеи), на

Управниот суд и други инстанци во него.202

Кога ги разгледавме очекуваните отпори од организација и воспоставу-

вање на Единствениот државен протокол, потребно е да се елаборира и начинот

на надминување на отпорите поврзани со воспоставувањето на Единествениот

државен протокол. Како што сè потекнува од разговорот, така и надминувањето

на отпорите започнува со консултации со еминентни професори и експерти од

практиката. Потребно е да се направи и компаративна анализа со организациските

структури на протоколарните ентитети во Словенија, Хрватска, Бугарија и Рома-

нија. Во нашата држава потребно е да се креира интердисциплинарна работна

група од вработени во единиците за протокол кај државните органи, а фокусот

да се стави на човечките капацитети и на финансиските аспекти од креирање на

Единствен државен протокол, елемент кој според финансиската логика треба

да биде поповолен доколку постои централизација на функционирање и на на-

бавување, отколку моделот да остане ист како и денеска, децентрализација на

протоколарната функција на државно ниво.

Констатиравме дека безбедноста и стабилноста на една држава не зависи

само од евидентната, т.н. „тврда сила“, туку и од онаа посуптилна форма на моќ

која мошне влијае врз безбедноста и сигурноста– одбранбената дипломатија, која,

пак, е нераскинливо поврзана со правилата и процедурите на протоколот, како

составен дел на дипломатската практика. Затоа, исклучително значајно е да се

анализираат грешките кои се прават во контекст на протоколот, и да се направи

вистинска класификација на секоја грешка, дали таа е намерна или случајна.

Грешките во протоколот, иако (можеби) се предмет на недоволно познавање на

практиките од страна на лицата задолжени за протоколарните активности, можат

да предизвикаат политички скандали, па дури и нетрпеливост на државно ниво.

Линијата помеѓу испраќањето на политичка порака наспроти вистинска

грешка во протоколот е навистина тенка. Впрочем, секоја од потенцијалните греш-

ки, лицата кои не се вешти во областа на одбранбените односи или протоколот,

можат да ги перцепираат на овој или на оној начин, и тоа да доведе до несакани

последици, на секое, па дури и на меѓудржавно ниво. Меѓусебната поврзаност

помеѓу протоколот, одбранбената дипломатија и безбедноста ни укажува на тоа

дека само еден детал од овие три компоненти да е погрешно извршен или по-

грешно перцепиран, тоа делува и на останатите компоненти. Лошо организиран

протокол, без оглед дали тоа е со намера или не, може да значи и неефикасна

одбранбена дипломатија, па и намалување на безбедноста.

4.1.Протоколарни грешки во дипломатијата – причина за подлабока

анализа или не?

Протоколарните грешки можат да се најдат на секој настан, па дури и на

оние кои се сметаат за високопрофилни настани на кои работат голем број про-

фесионалци. Република Северна Македонија и дипломатскиот протокол, кој за

одредени настани од големо значење (како пречек на странски државник пред

Владата), вклучува блиска соработка помеѓу владиниот протокол, протоколот

на Министерството за надворешни работи и протоколот во Генералштабот на

Армијата, во чии рамки е и Баталјонот за почести (односно армиската Гарда).

Изминатите неколку години беа исклучително бурни од протоколарен

аспект: голем број на посети, значајни настани, големи и комплексни организации.

Сè уште ја паметиме посетата на австрискиот канцелар, Себастиан Курц, на 7 сеп-

тември 2018 година, кога на платото пред Владата, при пречекот и интонирањето

на македонската и австриската химна се вееше погрешно австриско знаме. Се-

како, на прв поглед станува збор за минорна грешка која не треба да има големо

влијание, но реално, тоа беше најважната вест од посетата. Таа грешка многу

лесно испраќа неколку пораки – австриската држава не е од голема важност за

Република Северна Македонија, или, пак, Република Северна Македонија е земја

без професионален кадар во една ваква важна област како што е протоколот.

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

За волја на вистината, поставувањето на нессодветно знаме, односно знаме

на Латвија, држава која не е поврзана со државникот, не е грешка која може да

се врзе само со протоколот на нашата влада. Имено, на 14 април 2014 година, во

посета на Украина пристигнал претседателот и министер за надворешни работи

на Швајцарија, Дидиер Бурхалтер, кој за време на неговата прва средба со врши-

телот на должност, премиер на Украина, Арсени Јацењук, впрочем за време на

нивното ракување, во позадина, наместо швајцарското знаме, стоело знамето на

Норвешка.

Уште една грешка на македонскиот дипломатски протокол, повторно

во спрега помеѓу протоколот на Министерството за надворешни работи и она

на Министерството за одбрана е грешката при пристигнувањето на секретарот

за одбана на САД на Меѓународниот аеродром во Скопје на 18 септември 2018

година. При подготовката на краткиот воен церемонијал кој е со цел да покаже

почит кон високиот гостин од Соединетите Американски Држави, неколку про-

фесионални војници на Армијата на Република Северна Македонија го попречија

патот на секретарот за одбрана, Матис, и тоа местејќи го црвениот килим. Сликите

кои предизвикаа сензација од овој важен настан, имаа потенцијал да бидат про-

толкувани повторно како пример за нефункционалноста на државата, а соодветно

на тоа и неефикасноста на Армијата.

Фактите од интерните процедури за утврдување на реалната слика го-

ворат дека, сепак, не станува збор за намерно непочитување на протоколарните

правила кои се особено строги во вториот случај со високиот американски гостин

(првенствено влегување на лидерот од тимот за протокол во авионот, по што

следи излегување на високиот гостин), туку за класичен и пластичен пример за

некоординација и недоволна соработка на лицата за протокол од различни ин-

ституции. Односно, во првиот случај станува збор за несоодветна проверка при

самата набавка на знамето (кое било заведено како знаме на Австрија и чувано

како знаме на Австрија), а во вториот случај делумно е вина и на гостинот, кој

недоволно ги земал предвид соодветните протоколарни правила и процедури.

Вакви примери има и во најблиското соседство. За тоа колку една прото-

коларна грешка може да ги „раздвижи духовите“ во светската политика, пример е

гафот со местото за седење на косовскиот претседател Хашим Тачи на свеченоста

по повод 100-годишнината од Првата светска војна. Погрешното место за седење

за косовскиот претседател толку силно влијаеше на меѓудржавните односи, што

амбасадорот на Франција во Белград, Фредерик Мондолони, упати формално

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

извинување до претседателот на Србија, Александар Вучиќ и до српскиот народ.

Самото извинување во кое се вели: „...со Србија сме многу блиски. Србија во Првата

светска војна изгуби речиси една третина од своето население, 62 проценти од

машкото население и Франција тоа нема да го заборави“, укажува на тоа дека оваа

пртоколарна грешка сепак оставила траг во односот помеѓу Србија и Франција.

Францускиот амбасадор оди дотаму што вели „...тажен сум бидејќи требаше да

ја славиме нашата заедничка победа при најавената посета на претседателот

Макрон на Србија. Ова на некој начин го расипа сетоа тоа“, што е најсоодветен

пример за дамката која еден навидум бениген настан може да ја предизвика.

По скандалот со распоредот за седење на свеченоста во Париз по повод

Денот на примерјето во Првата светска војна, косовскиот претседател Хашим Тачи

се најде во прв план и на Мировниот форум, каде се повтори истата протоколарна

грешка. Имено, Тачи е седнат веднаш зад лидерите на земјите кои биле главни

играчи во Првата светска војна – Франција, Германија и Русија.

За забележување е коментарот на српскиот претседател Александар Вучиќ,

кој најпластично покажува колку еден ваков протоколарен гаф (или не!) може да

ги раздвижи геополитичките духови: „Можете да замислите што мислел некој

кога го ставил Тачи до Путин. Позади грбот на Путин дојде Тачи и му подаде рака.

Кога сфати Путин кој е тој, се сврти кон другите“, изјавил Вучиќ пред новинарите

на настанот.

Протоколите на големите настани од областа на спортот, исто така можат

да имаат влијание врз начинот на кој се перципира политиката. Владимир Путин,

Емануел Макрон и Колинда Грабар-Китаровиќ, на едно место – финалето на

Светското првенство во фудбал, организирано од Русија, одиграно од репрезен-

тациите на Франција и на Хрватска.

Светското фудбалско првенство е планетарен настан на секои четири

години и секогаш доживува големо внимание во целиот свет. Значењето на овој

настан може да се види преку експлозијата на медиумското внимание за хрват-

ската претседателка Грабар-Китаровиќ, која како искусен поранешен дипломат

сето тоа го искористи во презентација на својата земја. Она што навистина беше

интересно да се види, не беше само натпреварот, туку и минутите после натпре-

варот кога при навистина обилен дожд, обезбедувањето и лицата од протоколот

имаа само еден чадор, и тоа само за рускиот претседател Путин. Од протоколарен

аспект, ова покажува сериозен пропуст во организацијата, но од друга аспект овој

настан е можеби најдобриот момент за да се покаже сила и моќ, да се понижи

„непријателот“ и да се покаже мислењето за лидерот на „другата страна“. Ова е

пример за тоа како еден, најверојатно протоколарен гаф, една лоша процена и

недостаток на реакција, може да остави отворени прашања за односот помеѓу

двете европски сили, Франција и Русија.

Протоколoт – Општи и теоретски сознанија

Листата на дипломатски гафови и грешки за кои се претпоставува дека

сепак не се однесуваат на намерно пренесување на одредена политичка порака

е навистина долга. Практичарите во областа на одбранбената дипломатија и

протоколот разбираат дека секој елемент од протоколот, секој детал може да има

репрекусии врз политичките случувања и затоа, едноставно кажано, грешки и не-

достатоци во реализацијата на протоколот не се дозволени. Како дел од овие, под

претпоставка, ненамерни грешки, можат да се набројат – честитката на црногор-

скиот премиер Игор Лукшиќ до Шведска по повод Денот на шведската државност,

во која се посакува успех и просперитет на Данска; прегратката на поранешната

прва дама на САД, Мишел Обама, за англиската кралица Елизабета Втора (со која

инаку во согласност со протоколот се забранува секаков допир); несоодветното

место за седење на претседателите на Албанија, Србија, Хрватска и Црна Гора

во пленарната сала на нашето собрание при инаугурацијата на поранешниот

претседател, Ѓорге Иванов; белото одело на македонски ВИП-претставник на

комеморацијата за полскиот претседател Лех Качински...

Факт од 2010 година. Израел го понижи турскиот амбасадор. 12 јануари

е денот кога израелско официјално лице преку протоколарна грешка, му даде

до знаење на целиот свет, особено на арапскиот свет, кое е неговото мислење за

Турција. Имено, на состанок во израелското Министерство за надворешни работи

меѓу заменик-министерот за надворешни работи Даниел Ајалон и турскиот амба-

садор во Израел, Ахмет Огуз Челикол, соговорниците биле поставени на места на

седење со евидентна висинска разлика. Причината е што турските телевизиски

серии продолжат да ги прикажуваат израелските агенти како брутални. Впрочем,

и причината што заменик-министерот Ајалон го повикал турскиот амбасадор да

изрази протест поради ТВ-програмата во која израелските агенти киднапираат

деца и пукаат врз возрасни луѓе. Само еден ден подоцна, на 13 јануари, следувало

експресно извинување од израелска страна, зашто амбасадорот бил поставен на

пониско столче. Турскиот амбасадор и турските власти изразија отворен бес за

понижувањето на нивниот специјален пратеник. Имено, во краткиот ултиматум

до Израел упатен еден ден по инцидентот, Анкара побара извинување за, како

што го опиша, „понижувачкото однесување на Ајалон кон нивниот амбасадор во

понеделникот“. Насловите во турските весници го рефлектираа тој бес: „Безобра-

зие“, пишува во весникот „Ватан“, додека „Џумхуриет“ објави: „Врските со Израел

се нарушуваат“. „Сабах“ се огради со „Зол заговор“, додека, пак, происламскиот

весник „Јени сафак“ бесно реагира: „Подло и неморално“. Канцеларијата за врски

со медиумите на премиерот Бенјамин Нетанјаху подоцна издала соопштение во

кое, во еден дел се вели „протестот што му беше предаден на турскиот амбасадор

беше во суштина коректен, но требаше да биде пренесен на конвенционален ди-

пломатски начин“. И самиот Ајалон издал соопштение, велејќи: „Не е мој стил да

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

Со распадот на Социјалистичка Федеративна Република Југославија,

Република Македонија, денес Република Северна Македонија, по постигну-

вањето на конечниот договор со Република Грција се здоби со својата целосна

независност и самостојност, но не и истовремено меѓународно признавање. „По

донесувањето на виталните и основни акти за независност и осамостојување на

Република Македонија, како и започнувањето на тешкиот и ‘трнливиот’ процес на

нејзино признавање во меѓународната заедница, паралелно се креира и процесот

на структурирањето на безбедносниот систем на Република Македонија, како и

одбранбено-заштитниот систем, како еден од основните предуслови за оствару-

вање на сувереноста, самостојноста и територијалниот интегритет на Република

Македонија“.203

Одбранбената дипломатија станува исто толку важна како и генералната

дипломатија, особено имајќи предвид дека една од главните, стратегиски државни

цели од самиот почеток е и полноправното членство во НАТО Алијансата.

Како што вели Јовановски во „Воена дипломатија“, воната дипломатија на

нашата земја може да се подели на, условно речено, два периода:

осамостојување, вклучувајќи го и повлекувањето на ЈНА која во тој пери-

од веќе „де факто“ се смета за странска вооружена сила на македонска

територија до членството во ООН; и

од членството во ООН до денеска.204

Во контекст на денешната состојба, која условно речено може да повлече

и трета фаза (по 27 март и полноправното челнство во Алијансата, што доведе

и до промена на одбранбениот концепт од самостојна во колективна одбрана),

активностите на воено-политичката стратегија на земјата се однесуваат на:

креирање на нормативно-правна основа за воената дипломатија;

нејзино институционализирање;

оспособување и функционалност на воената дипломатија;

утврдување на приоритетите;

воспоставување на претставништва во детектирани странски земји;

зголемување на интензитетот на соработката со останатите земји кои

ги негуваат истите вредности и интереси;

зголемување на соработката со НАТО Алијасата;

креирање на соработка со министерствата за одбрана на други земји;

креирање на соработка на Армијата со армии на повеќе европски др-

жави;

креирање на соработка помеѓу воените академии.205

Според истиот автор, основната задача на „воената дипломатија“ е да ги

претставува вооружените сили во другите земји и да ги штити нивните интереси,

дополнето со задачата да гради соработка со другите армии, со цел зајакнување

на стабилноста и довербата меѓу земјите.206

Носител на одбранбената дипломатија на нашата земја е Министерството

за одбрана, поточно највисокото раководство – министер, заменик-министер и

во одредени случаи, државниот секретар, највисокото раководство на Армијата:

началник на Генералштаб, заменик-началник на Генералштаб и директор на Гене-

ралштаб, како и одбранбените аташеи кои се испратени во одредени земји, важни

за посилен развој на меѓусебната соработка. Одбранбените аташеи се сметаат и

за првите оперативни извршители на задачите. Аташеите се дел од веќе воспо-

ставените дипломатски мисии во соодветната земја, со полн дипломатски статус,

вклучувајќи ги сите имунитети и привилегии кои ги ужива еден дипломат. Задачата

на аташето е организациски покомплексна: тој/таа хиерархиски се под шефот на

мисијата (МНР), но и во согласност со одбранбената линија, под Министерството

за одбрана. Работат во доменот на одбранбената (Министерство – Министерство)

и воената соработка (т.н. Military – to – Military соработка) и инфомираат за по-

литичката, безбедносната, одбранбената состојба, додека истовремено служат и

како советници на амбасадорот за безбедносни и одбранбени прашања.

Во недостиг на ревидирана верзија на Стратегијата за одбранбена дипло-

матија, процес најавен во Стратегискиот одбранбен преглед2077 од 2018 година,

каде се вели „до крајот на 2018 година ќе се ревидира постојната Стратегија за

одбранбена дипломатија и методологијата за селекција, избор и обука на персонал

во одбраната и дипломатски персонал. Откако ќе се постигне тоа, ќе селектира-

ме и ќе испратиме високо квалификувани офицери и цивилни претставници за

пополнување на приоритетните позиции, вклучително и воени аташеи и штабни

офицери во седиштето и командите на НАТО до јуни 2019 година“. Основа за

разгледување на одрбанбената дипломатија на нашата земја останува да биде

Стратегијата за одбранбена дипломатија од декември 2012 година.

Во согласност со Стратегијата, „дипломатската служба во областа на

одбраната, и за потребите на Армијата на Република Македонија, ја вршат воени

претставници, одбранбени аташеи и одбранбени и воени советници. Според

важечките законски решенија, воените претставници со чин генерал и одбранбе-

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

ните аташеи, на предлог на министерот за одбрана, ги поставува и ги разрешува

претседателот на државата. Министерот за одбрана го упатува другиот воен и

цивилен персонал на должности во воени претставништва и мисии во странство

и во штабови во други меѓународни организации и меѓународни воени единици“.

Оваа стратегија во точка девет, „Визија – идни проекции, приоритети и

насоки за развој“, предвидува(ше) зајакнување и проширување на одбранбената

дипломатска мрежа и „интензивирање на дипломатските активности на Република

Македонија во странство“.

Според Стратегијата, приоритет е што побрзо да се обезбеди одбранбе-

но-дипломатска присутност на нашата земја со свои одбранбени аташеи во сите

земји, постојани членки на Советот за безбедност на Обединетите нации (Соедине-

тите Американски Држави, Обединетото Кралство, Руската Федерација, Народна

Република Кина и Франција), што значи проширување на одбранбено-дипломат-

ската мрежа со НР Кина и со Руската Федерација.

Одбранбената стратегија предвидува дека „потребно е да се планираат

модалитети за активно присуство во рамките на Постојаната мисија на Република

Македонија при ООНН во Њујорк, заради следење на активностите на Светската

организација во делот на одбраната, особено во планирањето и изведувањето

на мировните операции во кои учествува и Република Македонија“.

Во Стратегијата се нотира дека „воениот и цивилен персонал распореден

во штабовите, командите, центрите и други институции на НАТО, не е дел од од-

бранбената-дипломатска служба“, но се потенцира дека „континуираното учество

во нив е од интерес за Република Македонија, особено во главните команди на

НАТО“. Тоа се однесува и на Европската Унија, за што стратегијата вели: „во иднина

ќе се јави и потребата од наша соодветна претставеност во Мисијата на Република

Македонија при Европската унија, со експертиза по прашањата на безбедноста

и одбраната“.209

Во однос на билатералната соработка со земји од одредени региони,

Стратегијата ги одвојува нордиските и медитеранските земји, како и земјите од

централна Европа и други земји со кои имаме „развиени односи на соработка

во одбраната“. Таа посебно потенцира потреба од интензивирање и продлабо-

чување на соработката во областа на одбраната со сите соседни земји. Во таа

насока, Стратегијата предвидува дипломатска застапеност на резидентна или

нерезидентна основа со сите соседи. Нашата земја има одлично искуство со из-

вршувањето на службата на одбранбеното аташе за Црна Гора (кое ги покрива и

Босна и Херцеговина и Косово).

Од аспект на пополнетост, состојбата е флуктирачка. Во моментов (2021

година), пополнети се одбранбено-дипломатските позиции во САД, Турција,

Франција210 и СР Германија, нерезидентното аташе за Косово, Црна Гора и Босна

и Херцеговина.211

Меѓународната поставеност на нашата земја драстично се подобри по

членството во НАТО (полноправното членство се формализира на 27 март 2020

година), и тоа од повеќе аспекти. Најпрво во контекст на меѓународната позиција

на нашата земја, таа станува една од 30. членки на Алијансата, една од земјите под

т.н. „колективна одбрана“ на НАТО, гарантирана со членот 5 од Вашингтонскиот

договор кој во оригинал вели: „Тhe Parties agree that an armed attack against one or

more of them in Europe or North America shall be considered an attack against them

all and consequently they agree that, if such an armed attack occurs, each of them, in

exercise of the right of individual or collective self-defence recognised by Article 51 of

the Charter of the United Nations, will assist the Party or Parties so attacked by taking

forthwith, individually and in concert with the other Parties, such action as it deems

necessary, including the use of armed force, to restore and maintain the security of the

North Atlantic area“, односно „Страните се согласуваат дека вооружен напад над

една земја или на повеќе од нив, во Европа или во Северна Америка ќе се смета за

напад врз сите, и тие се согласуваат дека во случај на таков напад, секоја од нив,

во остварување на правото на индивидуална или колективна одбрана, признати

со членот 51 од Повелбата на Обединетите нации, ќе помогне на страната или

страните, веднаш преземајќи индивидуални или во соработка со другите страни

мерки, кои се сметаат за потребни, вклучувајќи употреба на сила или одржување

на безбедноста на Северноатлантската област“.

Истовремено, се гради и позицијата на земјата во регионот: од оваа година

до 2026 година, седиштето на една од најуспешните регионални иницијативи, Бри-

гадата на Југоисточна Европа, се наоѓа во кумановската касарна „Боро Менков“,

додека седиштето на Постојаниот штаб на Балканските медицински наменски

сили од 2016 година е во Скопје, односно во касарната „Илинден“.

Освен активноста на земјата во меѓународните и регионалните иниција-

тиви и организации, глобалниот углед и позиција во контекст на безбедноста и

одбраната се гледа и преку учеството во меѓународните мисии и операции. И на

тоа поле, Армијата, односно државата, имаат постигнато исклучитлено голем и

влоризиран успех, со учество во мисијата ИСАФ во Авганистан од 2002 година,

трансформирано низ годините (особено од почетокот на 2015 година, кога и самата

мисија ги смени форматот и целта, од борбена во мисија за обука, советување

www.mod.gov.mk.

-

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

и помош наречена „Одлучна поддршка“. Земјата продолжува да го дава својот

придонес и во мисијата УНИФИЛ на Обединетите нации во Либан, операцијата

ЕУФОР – АЛТЕА на Европската Унија во Босна и Херцеговина, а има намера и да

биде дел од мисијата на ООН во Централноафриканската Република.

Важна новина за подигнување на регионалната вклученост на земјата во

безбедноста и стабилноста на поблиското опкружување е прераснувањето на

поддршката за силите КФОР на Косово во реална контрибуција со сопствени сили

– на 1 ноември 2020 година, првиот македонски контингент со 44 припадници на

Армијата, од касарната „Кузман Јосифовски-Питу“ во Тетово заминаа кон Косово,

каде шест месеци ќе работат како штабни офицери во главната команда на КФОР

во Приштина и ќе ја обезбедуваат регионалната команда на КФОР Запад.212

Учеството на припадниците на Армијата во мисијата КФОР на Косово ќе

продолжи да расте во текот на 2021 година – веќе во следната ротација, планот е

бројот на припадници во КФОР да се зголеми на над 60 припадници, а од идното

лето заедно со долгогодишниот партнер на Армијата, Националната гарда на

Вермонт од САД, надвор од воспоставените ротации, придонесот во период од 9

месеци ќе се зголеми со над стотина припадници на Армијата. Вкупно, од идното

лето во мисијата КФОР ќе учествуваат околу 180 војници, подофицери и офицери

на Армијата на Северна Македонија.213

Зголемената безбедносна улога на земјата може да се забележи и преку

реализацијата на неколку исклучително важни воени вежби на наша територија,

„Dragoon Guardian“ во летото 2017 година, со учество на над 400 припадници на

нашата армија и на вооружените сили на САД и стотина возила, како и реали-

зацијата на вежбата „Одлучен удар“ во летото 2019 година со учество на шест

држави (Северна Македонија, САД, Албанија, Бугарија, Литванија и Црна Гора), со

околу 2.700 војници во две ротации и различни видови на вооружување и опрема

за реализација: воздухоплови „Ф-16“, „Б-52“, „Ми-24“ и „Ми-8/17“, транспортери

„Stryker“ и „хермелин“ и друга придружна опрема.214

рување на безбедноста на Република Северна Македонија

Нашата држава во својата досегашна речиси тридецениска независност

мина низ повеќе периоди на неизвесност и загриженост, повеќе предизвици кои

бараа иновативни решенија, многу откажувања, многу храброст од носителите на

-

политичките процеси, но и уште поголемо трпение од страна на широките народни

маси.

Детектирани се неколку клучни моменти кои имаат свое круцијално

значење за независноста и сувереноста на државата, но и за повторно воспоста-

вувае на мирот и безбедноста, како и за напредокот на државата кон своите две

стратегиски цели, членството во НАТО и во Европската Унија.

независноста

Дипломатијата како средство и начин за остварување на надворешната

политика на државите, претставува потреба од усогласеност со надворешнополи-

тичките цели на другата држава, во корелација со меѓународните услови. Оттука,

клучните термини на кои треба да се даде должно внимание се термините „држава“

и „надворешна политика“. Токму затоа, доколку навлеземе во историски осврт на

македонската дипломатија, мора првенствено да се дефинира периодот на кој се

осврнуваме кога ќе кажеме „македонска“. Македонскиот, како еден од балкански-

те народи, историски, последен, дури по Втората светска војна ја создаде својата

национална држава. Според некои мислења, практикувањето на државноста на

Македонија хронолошки може да се подели на две фази: југословенска и фаза на

самостојност и независност.215

Првенствено, внимание треба да се посвети на одлуките на АСНОМ,

првите акти од значење за државноста216 со кои била создадена современата

македонска држава. Преку овие акти биле конституирани највисоките органи на

власта во тогашна Народна Република Македонија: Антифашистичкото собрание

на народното ослободување на Македонија (АСНОМ), президиумот на АСНОМ,

Народното собрание и Владата. Според историските факти, македонскиот народ,

дури и пред воспоставувањето на сопствена држава, имал „имал свои автентични

надворешнополитички определби во однос на актуелните меѓународни услови

во регионот па и пошироко, и врз таа основа настојувал да биде активен фактор

на балканската политичка сцена“.217

Една форма на дипломатска активност е всушност активноста на Маке-

донците и македонските здруженија во периодот на Отоманската Империја, кога

преку разни организации, здруженија, резолуции и прогласи, правеле напори да

го афирмираат правото на посебниот македонски народ да се ослободи од оку-

паторот, но и од доминацијата на соседните држави и создавање на првенствено

автономна држава ослободена од туѓите окови.

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

Сепак, кога зборуваме за македонска дипломатска активност, мислиме

на периодот по правното воспоставување на македонската држава, во рамките

на југословенската федерација, по четири години од заедничко војување во На-

родноослободителната војна. Писмото од Иницијативниот одбор на АСНОМ до

народноослободителните одбори во Македонија, кое ги известува за одлуката

на Второто заседание на АВНОЈ дека Македонија е призната за рамноправна

федерална единица, е испратено на 14 март 1944 година.

Сè до формирањето на органите на власта, на републичко и локално ниво

Президиумот на АСНОМ ги остварувал сите функции на власта на новата македон-

ска држава, како федерална единка на југословенската федерација, и тоа преку

т.н. „поверенства“, меѓу кои не постоело „поверенство“ за односи со странство.

Иако не постоело поверенство за странство, останатите тела се среќавале

со прашања од надворешнополитички или економски карактер. Едно од таквите

прашања било прашањето за македонското национално малцинство кај соседите,

македонската емиграција во странство и сл.218

Одделни квалификувани кадри од Македонија беа учесници во првите

акции на воспоставување дипломатски односи со соседните и други пријателски

држави (учество во првите југословенски мисии во Софија, Атина, Букурешт и

др.). Меѓутоа, она што може да се нарече водење на надворешната политика и

претставувањето на земјата во меѓународните односи (на пр. според Уставот на

ФНРЈ и Уставот на НР Македонија од 1948 година), исклучиво било во надлежност

на сојузните органи (Президиумот и Владата на ФНР Југославија).219

Претставувањето на Македонија како федерална единица во рамки на

ФНРЈ во согласност со Уставот од 1946 година е поставено на ниво на феде-

рацијата. Сепак, во активностите на федерално ниво, од самиот почеток биле

вклучени и истакнати лица од нашата држава – некои од нив подоцна се имену-

вани за шефови на југословенските дипломатски претставништва (амбасадори,

генерални конзули, конзули) во странство цитирано според оригиналниот текст на

Уставот на ФНРЈ и Уставите на народните републики220 или на одделни одговорни

функции во сојузните органи за надворешни работи. Дипломати од Македонија

во име на федерацијата биле именувани за амбасадори во клучните центри на

меѓународната политика (ООН, Вашингтон, Москва, Париз и др.). Исто така, во

целиот период на различни дипломатски функции се ангажирани и поголем број

лица од Македонија (според некои извори, околу 10% од вкупно вработените во

Сојузната служба за надворешни работи221) со задачи во земјата или странство.

„Социјалистичка Република Македонија учествува рамноправно со дру-

гите социјалистички републики и со социјалистичките автономни покраини во

утврдувањето и спроведувањето на надворешната политика на Социјалистичка

Федеративна Република Југославија и на нејзините односи со други држави и

со меѓународни органи и организации. Социјалистичка Република Македонија

остварува соработка со органи и организации на други држави и со меѓународни

органи и организации, во рамките на утврдената надворешна политика и меѓуна-

родните договори на Југославија. Социјалистичка Република Македонија посебно

се грижи за развивањето на политички, економски, културни и други односи со

соседните, како и со други држави и меѓународни органи и организации што се од

значење за Републиката или за правата и интересите на нејзините работни луѓе и

граѓани, македонскиот народ и народностите, организациите на здружениот труд

и другите самоуправни организации и заедници“.222

Во СР Македонија се развил посебен орган на Владата на СР Македонија

кој произлегува од потребата од систематско следење и документација на од-

редени области од надворешнополитички карактер од посебен интерес за нас,

како што се односите со соседните земји, положбата на македонското национал-

но малцинство во нив, македонската емиграција. Повеќе општини и градови од

Републиката „се збратимиле“ со повеќе градови и општини од разни земји, што е

особено карактеристично за градот Скопје кој се збратимилсо голем број градови,

особено по земјотресот од 1963 година. СР Македонија на пр. воспостави непо-

средна соработка со Аризона - САД, Северна Рајна Вестфалија - СР Германија,

Узбекистан - СССР и други градови. На 29 април 1969 година е воспоставен нов

орган во состав на тогашниот Извршен совет на СРМ под назив Биро за односи

со странство кој претставува прва републичка институција во чија надлежност се

прашањата од надворешната политика и е претходник на Републичкиот секрета-

ријат за oдноси со странство, формиран 1971 година.223 Во 1978 година, со новиот

Закон за органите на републичката управа е формиран Републички секретаријат

за меѓународни односи, како нов орган на извршната власт. До 1988 година овој

орган претрпи неколку преименувања. Кон овој републички орган се припои и

дотогашниот самостоен орган - Републичкиот секретаријат за економски односи

со странство. Со ова се проширени надлежностите на Републички секретаријат

за меѓународни односи и во економската област. Овој републички секретаријат

постоел сè до формирањето на Министерството за односи со странство на неза-

висна и самостојна Република Македонија. СР Македонија како активен учесник во

формулирањето на политиката за општествен напредок и соработка во регионот

и пошироко, континуирано се залагаше за сестрана политичка, економска, научна

и културна соработка со сите држави и народи од заемен интерес.224

Периодот по осамостојувањето, особено гледајќи ја големата слика на

надворешно- политички план, е период на големи одлуки, но и период на голем

број недоумици, дали одлуките кои биле донесени биле навистина потребни,

вистински или нужни за тие внатрешни и надворешни околности.

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

Во моментите на одлука, факт е дека при преодот од 1990 кон 1991 година,

во Македонија не се размислувало многу за нејзината идна надворешнополитичка

ориентација, од аспект на една самостојна и суверена држава, туку основна пре-

окупација биле избегнувањето меѓурепублички судири на север, решавање на

југо-кризата и напорите за осамостојување.225 Токму експертското размислување

оди во насока дека начинот на водењето на внатрешно-надворешна политика

во рамките на поранешната федерација, оставале малку простор за надворешно

политичко афирмирање на македонскиот идентитет и интерес.

Долго време подготовката, анализата и реализацијата на надворешнополи-

тичките одлуки се одвивала во релативно тесни политички кругови, без да се земе

предвид дека сето ова би требало да го води една стручна служба во рамките на

државниот апарат, без оглед на ограничените материјално-технички средства. Низ

целиот тој период тешко се прифаќал фактот дека вистинското место на дипло-

матијата ја одредува стабилноста и функционирањето на државниот механизам

што, пак, од друга страна, доведе до маргинализација на дипломатската профе-

сија226. Како што говорат записите за овој период во новоутврдената македонска

дипломатија, овој процес бил поткрепен и со активностите на дипломатите кои

не беа од српска националност, лажно наречени „поткопувачи на Југославија“ и

врбувани од страна на странските разузнавачки служби, според српската линија

кои следејќи ги промените во земјата, први се впуштиле во афирмација на новата

реалност. Особено остри биле напаѓањата на некои наши македонски дипломати

како што се Срѓан Керим, Трајан Петровски и Виктор Габер, обвинети дека биле

дел или, пак, придонеле за остварување на распадот на федерацијата.227

Сепак, историската вистина е дека она што македонските дипломати

настојуваа да го направат преку својата служба, беше сосема различно од она

за што беа обвинувани. Нивните активности биле во состав на збогатување и

надополнување на заедништвото, со едноставна афирмација на македонската

посебност. Во времето на стекнување самостојност, многу реакции и одлуки

биле задоцнети и непрецизни, што е и разбирливо во такви пресвртни историски

ситуации.228 Според достапните податоци, во 1991 година, од 103 Македонци кои

биле дел од југословенската дипломатска служба, половина се вратиле во новата,

македонска дипломатија, а во тој процес до 1992 година во Македонија се вратиле

само една третина.

Во услови на непризнаеност, десеткувана дипломатска служба, невизибил-

ност, македонската дипломатија и држава навистина била во незавидна положба

во периодот 1992/1993 година, период во кој се случиле круцијални промени кои

останаа бреме на државата и нацијата следните триесет години.

Главниот компромис е направен во 1993 година, со цел прием во Обеди-

нетите нации, каде услов за истиот е прифаќањето на привремената референца

БЈРМ (eng. FYROM - Former Yugoslav Republic of Macedonia). Во меѓувреме, земјата

јасно покажа како се води мирољубива, активна и кооперативна добрососедска

политика со сите земји од регионот, а и пошироко. Меѓународната позиција зна-

чајно се подобри по приемот во ОН и по склучувањето на привремената спогодба

со Грција во 1995 г., како и по пријавувањето за членство во НАТО и асоцијативно

членство во Европската Унија. Со изградбата на еден нов орган во младата др-

жава, Министерство за надворешни рабoти, првичниот назив беше Секретаријат

за односи со странство, а со тоа и мобилизација на нов персонал, се поставуваа и

темелите на односот кон иднината на македонската дипломатија.229

и протоколот

Како составен дел на СФР Југославија до почетокот на 90-тите години

од минатиот век, Македонија и останатите 5 републики ги практицирале истите

принципи и начела на дипломатскиот церемонијал кои се користеле во тогашната

федерација. Секако, по осамостојувањето, тие принципи и начела биле преземени,

но и модификувани во согласност со „новата реалност“ и новите потреби на само-

стојна Македонија. Треба да се има предвид дека дипломатскиот церемонијал и

протоколот во бившата држава имал исти правни извори на меѓународното право,

бидејќи правецот го црпел од сите конвенции на ООН и останатите меѓународни

договори кои биле ратификувани од страна на СФРЈ.

и протоколот до 2000 година

Иако со полувековно искуство во делот на протоколот и дипломатскиот

церемонијал, по осамостојувањето, македонскиот протокол и дипломатски цере-

монијал се менувале и прифаќале одредени принципи и начела од протоколот и

церемонијалот на Соединетите Американски Држави и државите од Европската

Унија, чиј протокол и церемонијал имале длабоки историски корени и светско

познато реноме.

Протоколот и дипломатскиот церемонијал се материја која има своја

традиција, но истовремено тоа е и материја која е постојано менлива и приспосо-

блива на реалноста. Имајќи предвид дека сè уште сме земја во развој, протоколот

и церемонијалот и денеска трпат измени и приспособувања во одредени области

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

од општествениот живот. Тоа е особено видливо во рамките на протоколите на

министерствата, кои сè уште работат на ниво на приспособување на специфич-

ностите на работните активности во самите министерства.

Практично кажано, не сите министерства имаат предвидено стручни лица

за протокол во своите кабинети или одделенија за протоколарни работи и актив-

ности кои ги задоволуваат потребите на министерствата. Оние кои го имаат тоа

направено, истото го направиле откако практиката покажала дека без соодветни

капацитети за протоколарни активности, драстично се намалува организираноста

и функционалноста на институцијата.

Основата на протоколарните капацитети во извршната власт, „де факто“ се

наоѓа во Министерството за надворешни работи. Протоколот во МНР ги опфаќа

и информациите во врска со протоколарните дејства на дипломатските мисии,

пристигнувањето и „инсталирањето“ на нивниот персонал во државата, нивните

привилегии и имунитети. Овој сегмент се занимава и со објаснување на кој начин

законодавната регулатива во државата ги инкорпорирала во себе одредбите на

оваа материја, прецизно наведени во меѓународните конвенции, кон кои нашата

држава прстапила и ги ратификувала.

Привилегиите и имунитетите што ги уживаат дипломатските мисии акре-

дитирани во Република Северна Македонија и лицата вработени во нив, произ-

легуваат од одредбите на:

Виенската конвенција за дипломатски односи од 18 април 1961 година

Виенската конвенција за конзуларни односи од 24 април 1963 година

Конвенцијата за привилегиите и имунитетите на ООН од 13 декември

Конвенцијата за првилегиите и имунитетите на специјализираните

агенции на ООН од 1947 година;

Конвенцијата за специјалните мисии на ООН од 1969 година;

други мултилатерални или билатерални договори со трети држави

или меѓународни владини организации, како постоечка и законодавна

регулатива во државата.

Привилегиите и имунитетот на дипломатските мисии настанува со нивното

официјално инсталирање во Република Северна Македонија.

Лицата кои ги уживаат, односно персоналот на дипломатските мисии, ги

користат привилегиите и имунитетите од моментот на нивното влегување во Репу-

блика Северна Македонија, заради преземање на нивната функција, или доколку

веќе се наоѓаат на нејзината територија, од моментот на нивната нотификација

во Министерството за надворешни работи.230

Мора да се истакне дека од 2000 година забележан е еден исчекор во

контекст на професионалноста, капацитетите и ефикасноста на протоколот и

дипломатскиот церемонијал, што е поттикнато, во одредена мера, и од активно-

стите и случувањата во државата во периодот по 2000 година. Ова е периодот

во кој државата прави поинтензивини дипломатски активности кои се во насока

на членството во НАТО и ЕУ, а овие дипломатски активности се насочени и кон

надминување на спорот со името кое го имаше Република Грција во однос на

Северна Македонија.

Исто така, вредно е да се напомне дека ова е периодот кога може да се

каже дека полека и постепено се зајакнуваат протоколарните капацитети за да се

одговори на целокупниот предизвик на зголемените дипломатски активности. Тоа

е перидот кога, условно кажано, зрее протоколот и кога истиот има поистакната

улога, особено во контекст на соочувањето со големиот предизвик во 2001 година,

кога Македонија за прв пат во својата модерна историја се соочи со реална криза.

За време на ескалацијата на случувањата, Македонија ја посетија многу

дипломати, а зголемената активност бараше и дополнителен експоненцијално

зголемен ангажман на протоколот. Всушност, постоеја денови кога требаше да се

органзираат и по десетина активности, што постави еден исклучително сериозен

притисок врз специјалистите по протокол, чии капацитети особено во материјал-

но-техничка смисла и во смисла на бројност беа, едноставно кажано, оскудни

споредено со побарувачката.

Овој притисок врз капацитетите за споведување на протоколот се пров-

лекуваше не само за време на конфликтот од 2001 година, туку и во процесот на

преговори кои резултираа со потпишување на охридскиот Рамковен договор.

Охридскиот Рамковен договор, потпишан на 13 август 2001 година (пара-

фиран три дена претходно), е склучен во период на интензивирање на дејствата

помеѓу македонските вооружени сили и силите на ОНА. На овој договор му претхо-

деле интензивни преговори во претседателската вила во Охрид, во периодот јули

– август 2001 година, на кои учествувале тогашниот претседател Борис Трајков-

ски, претседателите на двете најголеми партии, на СДСМ, Бранко Црвенковски,

и на ВМРО – ДПМНЕ, Љубчо Георгиевски, и претседателите на двете најголеми

партии на Албанците во Македонија, ПДП, Имер Имери и ДПА, Арбен Џафери.

Во преговорите учествувале и претставниците на Европската Унија, Франсоа Ле-

отар и Хавиер Солана, како и претставниците на САД, Питер Фејт и Џејмс Пердју.

Преговорите се воделе во исклучително тешки услови, особено имајќи предвид

дека истовремено се воделе и вооружени дејства. Овој договор, како носител на

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

запирањето на воените дејства од конфликтот во 2001 година, дал суштински

придонес кон повторното воспотавување на безбедноста во државата и регионот.

Со цел да не дојде до повторна ескалација, интензивните дипломатски

активности продолжија во континуитет и во наредниот паредод, а, секако, заедно

со дипломатските напори и протоколот придонесуваше во општата перцепција

на меѓународната заедница и дипломатиите за тоа во која насока треба да се

развива македонската држава.

Интензивните комуникации и дипломатски напори, заедно со протоколот и

дипломатскиот цееремонијал, продолжија и во 2004 и 2005 година, а особено имаше

зголемена и интензивна активност на протоколот пред Самитот во Букурешт, кога

реалните очекувања беа дека овој Самит ќе вроди со плод, односно дека државата

ќе биде поканета за членство во НАТО Алијансата и, во согласност со тоа, протоколот

беше во ситуација да сервисира многу институции, на многу места.

Во овој период, иако постоеја повеќе напори протоколарните организа-

циски единици во клучните Министерства (поврзани со НАТО: МНР, МО) да се

доекипираат со кадар, и, како финална фаза во овој развој, да се оформи засебна

служба, сепак, тоа не се случи.

По перидот на Самитот од Букурешт, напорите за развој на протоколот

се зголемија и понатаму, што е видливо и во периодот по 2010 година, кога во

државата беа организирани неколку јубилејни настани, како централната све-

ченост по повод 20-годишнината од независноста на државата во 2011 година и

дваесетгодишнината од формирањето на Армијата во 2012 година.

Протоколот продолжи да се развива и во подоцнежниот период, особено

видливо во периодот пред потпишување на Договорот за пријателство, добро-

соседство и соработка помеѓу Македонија и Бугарија во Скопје на 1 август 2017

година. Протоколот на извршната власт (Владата, МНР) одигра клучна улога во

реализацијата на овој голем настан, имајќи ја предвид неговата важност, но и

медиумското внимание и вниманието на јавноста во двете земји, па и во Европа

за склучувањето на овој договор.

Протоколот на ниво на задачата ги реализираше активностите поврзани

со потпишувањето на овој Договор, особено затоа што практичарите и специја-

листите во протоколот во своето дотогашно работење стекнаа исклучително

големо искуство, а низ годините учеа и од сопствените грешки и пропусти. Секако,

во процесот на развој, беа земени предвид протоколи на развиени држави како

основа врз која во понатамошниот период ќе се гради протоколарниот капацитет

во државава, секако имајќи ги предвид сопствените специфики и поединечности

како држава и нација.

Еден голем тест за нивото на развој на македонскиот протокол беше и

потпишувањето на Преспанскиот договор, но и периодот пред него и по него, кога

на испит беше ставен целокупниот протоколарен капацитет: имаше исклучително

голем број на посети на странски државници на земјава, посети на највисоките

лица од светската политика (на пример двете посети на генералниот секретар

на Алијансата, Јенс Столтенберг на Македонија на 17-18 јануари 2018 година и

на 5 септември 2018 година; како и неговото присуство во Македонија заедно со

Северноатлантскиот совет на НАТО, на ниво на амбасадори на земјите членки на

Преспанскиот договор е еден од суштинските договори кои беа постигнати

во периодот на македонската независност. Овој договор стави точка на тридецени-

скиот (нереционален) спор помеѓу двете соседни земи – Македонија (сега Северна

Македонија, претходно меѓународно позната под референцата Бивша Југосло-

венска Република Македонија, а официјално Република Македонија) и Република

Грција. Соработката помеѓу лидерите на две држави, особено доколку се оптоварени

од еден тридецениски исцрпувачки спор, има единствена шанса првенствено да

се развие, а потоа и да прерасне во меѓусебна недвосмислена доверба, само преку

мали и дозирани чекори, целосно разработени и предвидени до детал, во контекст

на дипломатските, но и протоколарните правила и протоколарната практика.

Ако може да се каже така, почетоците на т.н. Преспански договор, односно

конечниот договор за решавање на деценискиот спор помеѓу Македонија и Грција,

се случија летото 2017 година, веднаш по формирањето на новата влада во Скопје.

Од гледна точка на протоколот, на средбата на маргините на Светскиот

економски форум на 24 јануари 2018 година, во Давос, Швајцарија, премиери-

те Заев и Ципрас се појавија без вратоврски, во полуформална варијанта, што

истовремено значи дека атмосферата на средбата не е целосно формална, дека

разговорите се одвиваат помеѓу лица кои се пријателски настроени, но и дека

подлабоко се навлегува во деталите на темата за која се разговара, односно

за разликите околу спорот за името. Желбата и подготвеноста заеднички да се

одржи прес-конференција покажа дека целосниот „сетинг“ одговара на крајниот

резултат: подготвеност да се придвижи процесот напред, искреност во намерата

и постоењето на доверба помеѓу двајцата лидери.

Како што може да се забележи од протоколот во начинот на облекување

и во однос на „говорот на телото“, може слободно да се заклучи дека, и покрај тоа

што двајцата лидери се сретнуваат за прв пат во својот живот, нивната средба е

искрена, срдечна и топла.

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

Мора да се напомене дека поранешниот грчки премиер Ципрас важи за

човек којшто е единствениот премиер во регионот, а можеби и пошироко, кој сака

да излезе од границите на протоколот, и „бон-тон“ – правилата во облекувањето.

Впрочем, тој никогаш не носи вратоврска на официјалните средби и настани, како

во земјата така и за време на неговите официјални посети во странство. Ципрас

секогаш носи темно одело со бела кошула со разлабавена јака, за него тоа зна-

чи слобода и излегување од рамките на протоколарните правила. Според него,

поради грчкиот долг, вратоврската претставува јазол околу вратот на грчкиот

народ. Едноставно, грчкиот премиер, како и многу други членови на тогашната

левичарска влада на Грција, од принцип не носи вратоврски. Пред вонредните

парламентарни избори Ципрас им вети на новинарите дека ќе почне да носи

кравати кога ќе се најде решение за грчкиот проблем и кога Грција ќе ги исплати

долговите. Како одговор на тоа тврдење, европските политичари почнаа да му

подаруваат вратоврски.

Единствен случај кога премиерот Ципрас се појави со вратоврска пред

грчките пратеници, беше на 22 јуни, кога го претставуваше извештајот за дого-

ворот со еврогрупата за државниот долг на Грција. Премиерот Алексис Ципрас

го прослави склопувањето договор со министрите на Еврозоната, обраќајќи им

се на функционерите од својот кабинет со вратоврска. Ова е првпат тој да носи

вратоврска во јавноста. „Малку ми е тешко, но ќе се навикнам“, рече грчкиот пре-

миер.

Ципрас стана првиот западен лидер што без вратоврска се појавил на

официјален состанок со американскиот претседател во Белата куќа.

Како бивш лидер на комунистичката младина, Ципрас никогаш не носел

вратоврска во својата политичка кариера. Вратоврската за него е поврзана со

естаблишментот што тој толку многу го презирал. „Тој беше млад левичарски

лидер. Вратоврските не се вклопуваат во тој профил. И во одредена временска

точка, таа стана политички став“, коментирал извор од владата. Според гласините,

Ципрас последен пат носел вратоврска додека служел во војската, во 2004 година.

Во 2015 година, непосредно пред да стане премиер, новинарите го прашаа Ципрас

дали одговорностите на неговото ново работно место ќе го натераат да прифати

поформална етика за облекување. Ципрас, кој дотогаш носел само секојдневни

кошули и ролки, одговорил дека ќе стави вратоврска „само кога ќе се намали грч-

киот долг“. Во февруари 2015 година, само неколку дена откако левичарот дојде

на власт со ветување дека ќе ги урне плановите за штедење на земјата, тогашниот

премиер на Италија, Матео Ренци, му подари вратоврска.

Сепак, според фотографиите, вратоврската што му ја подари Ренци е со

темна боја. Ципрас носел црвена вратоврска, идентична на онаа што му ја подари

македонскиот премиер Зоран Заев на потпишувањето на договорот меѓу Маке-

донија и Грција викендот пред потпишувањето на македонско-грчкиот договор

во Мала Преспа.

на Северна Македонија231

Апостолската официјална посета на најзначајниот светски верски лидер,

лидерот на Римокатоличката црква, папата Франциск, на Република Северна

Македонија, има исклучително големо значење и во политичка, но и во организа-

циска смисла. Во тој контекст, на протоколот може да се гледа и како на практична

„алатка за мир“, зашто таа професија во голема мера влијае врз перцепцијата за

тоа колку една земја може да се смета за организирана, демократска, безбедна.

Всушност, освен во однос на протоколот, една посета на висока личност како Па-

пата треба да се гледа и во контекст на дипломатијата, зашто од особена важност

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

е да се напомене дека беспрекорната организација на еден ваков настан има

импликации и врз билатералните односи помеѓу Северна Македонија и Ватикан.

Седми мај 2019 година (вторник), точно во 08.15 часот и официјално на

„Меѓународниот аеродром Скопје“, започна долгоочекуваната посета на еден од

најзначајните светски и верски лидери, светиот папа Франциск, на Република

Северна Македонија. Онака како што налагаат и правилата, но и практиката, на

свечениот пречек во чест на папата Франциск беше присутен целиот државен врв

– за прв пат во протоколарната практика, еден така висок верски државник беше

пречекан и од тогашниот претседател на државата Ѓорге Иванов и од тогашниот и

сегашен претседател на Владата, Зоран Заев, додека во одборот за пречек беа и

бискупот на Римокатоличката црква во Македонија, Киро Стојанов, вицепремиерот

Бујар Османи, министерот за надворешни работи, Никола Димитров, директорот

на Комисијата за односи со верските заедници и религиозните групи Даријан

Сотировски и градоначалникот на главниот град, Скопје, Петре Шилегов.

Протоколот налага претставник од страната на домаќинот да го оствари

првиот контакт со протоколот од страната на гостинот, што беше практика и во

овој случај. Папата Франциск, со шефот на ватиканскиот протокол, Маурицио

Руеда, беа пречекани од државниот врв. Гостинот со возило беше пренесен до

ВИП-салонот на аеродромот, краток пат на кој беше обезбедуван од своето лично

обезбедување, во формација „дијамант“. Следната фаза се пасошките формал-

ности, додека истовремено, високите гости се во придружба на домаќинот или

домаќините. Беше активирано највисокото ниво на безбедност, активна беше

и Хеликоптерската единица на полицијата, додека целиот настан во живо беше

пренесуван на првиот канал на Македонската телевизија. За обезбедување на

папата беа ангажирани 3.800 полициски службеници.

Симболиката на папата, и сето она што тој го претставува како духовен

водач на католицизмот, но и како религиозен лидер со исклучителна хуманост и

прикажана храброст, можеше да се забележи преку заинтересираноста на жите-

лите на Скопје, без оглед на вера и религија, кои ја следеа поворката на папата

од аеродромот кон претседателската палата на Водно.

Претседателската вила на Водно беше првата работна точка во рамки на

посетата: ангажиран беше Баталјонот за почести, а потоа и Армискиот оркестар

кој ја интонираше химната на Ватикан. Онака како што налага протоколот, ко-

мандирот на Почесниот гардски вод му предаде рапорт на папата Франциск, по

што следеше минувањето пред армиската Гарда, отпоздравувањето на знамето

и ракувањето со делегациите на двете земји.

Официјалната церемонија за добредојде завршува со тој елемент, по што

се продолжува со официјалниот, но и работен дел: најпрво официјална средба со

тогашниот претседател Иванов, по што следеше и средбата со премиерот Заев.

Таканаречените tet-a-tet разговори продолжија со обраќања од папата

Франциск и од претседателот Иванов, и тоа во салата „Мозаик“ во претседател-

ската палата.

Папата Франциск пред Спомен-куќата на Светата Мајка Тереза, во со-

гласност со договорените протоколарни активности беше пречекан од неколку

чесни сестри и едно девојче, со кои и се ракуваше. Делегацијата потоа се упати

кон споменикот на Светата Мајка Тереза, каде Папата Франциск положи букет

свежо цвеќе со неколку чесни сестри, го допре со рака споменикот и се поклони

пред него во чест на делото и значењето кое Мајка Тереза го има за Католичката

црква и Ватикан. Во спомен-собата беа присутни единствено поглаварите на вер-

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

ските заедници во нашата земја и роднините на Светата Мајка Тереза. По чинот

на молитва во спомен-собата, Папата Франциск се поздрави со поглаварот на

Македонската православна црква – Охридска архиепископија, господин господин

Стефан, а потоа и со поглаварот на Исламската верска заедница , реисот Улема,

со претседателката на Еврејската заедница, г-ѓа Берта-Романо Николиќ, и со

внуката на Мајка Тереза.

лата „Пресвето срце Исусово“

Еден од најкомплесните моменти во рамките на посетата, од организаци-

ски, но и од безбедносен аспект, секако беше светата миса на плоштадот „Македо-

нија“, што побаруваше детално планирање и совршена реализација. По посетата

на Спомен-куќата на Светата Мајка Тереза, со т.н. „Папамобил“, папата Франциск,

придружуван од македонското обезбедување и шефот на обезбедувањето на

папата, се упати кон плоштадот „Македонија“ во цетралното градско подрачје.

Патем, папата беше поздравуван од граѓаните кои навремено се пријавија да

бидат дел од т.н. „затворен безбедносен круг“. Ракувањето со присутните продол-

жи и на патеката од Спомен-куќата на светата мајка Тереза, па сè до плоштадот

„Македонија“, а во текот на движењето можеа да се слушнат црковни песни. На

овој потег, освен граѓаните на нашата земја, можеа да се забележат и граѓани на

Хрватска и на Босна и Херцеговина.

Мисата беше организирана на тој начин што највисокиот гостин од Ватикан

пристигна последен, односно местата пред бината наменета за миса беа испол-

нети, и тоа во еден дел, во согласност со дефинираната „пресеанс листа“. Еден од

поголемите предизвици беше и составувањето на бината и нејзиното техничко

опремување и озвучување. Протоколарните предизвици се уште поголеми кога

предвид ќе се земе дека на мисата на плоштадот „Македонија“ присуствуваа околу

присуствуваа и многубројни граѓани кои успеаја електронски да се пријават за

присуство на овој голем настан.

Посетата на Католичката катедрала во Скопје се заокружи со обраќање од

страна на бискупот, д-р Киро Стојанов, сведоштво на католички свештеник, како

и сведоштво од страна на Давор Топиќ, свештеник на Сараевската надбискупија,

во моментов парок во Скопје. Треба да се спомене дека сведоштво даде и чесната

сестра Ефхаристинки, од едниствената македонска монашка заедница од визан-

тиски обред.

Престојот во Катедралата „Пресвето срце Исусово“ беше и последната

станица на посетата на папата Франциск на нашата држава, пред заминувањето

кон Ватикан.

нашата земја

Апостолската посета на папата Франциск на Република Северна Маке-

донија, прва од нашето осамостојување, навистина претставува исклучителен

дипломатски гест и сериозен напредок во односите со „светата столица“. Сите

вклучени институции можеа и беа особено задоволни од начинот на кој оваа посета

беше планирана, организирана и реализирана. Имајќи го предвид бројот на лица

кои беа присутни на сите точки од посетата на папата, тримесечната макотрпна

работа на координативното тело, ангажирањето на околу четири илјади полициски

службеници, слободно може да се каже дека оваа организација ги надминува сите

досегашни официјални настани, конференции и посети, и во нивниот габарит и во

нивната комплексност. Уште поважни, секако, се придобивките што македонска-

та држава ги имаше од оваа посета – поставувањето на Северна Македонија на

мапата на католицизмот, како земја која има да даде свој незаменлив придонес

во ширењето на вредностите на христијанството, пренесена преку несебичната

мисија на Светата Мајка Тереза, но и историското значење на ова парче земја за

продорот на христијанството во Европа, а особено описменувањето на словенските

народи како начин за ширење на христијанската вера во Источна и Централна

Европа, значење кое иако фактичко, никогаш не било доволно видливо низ като-

лицизмот. Значење кое нам како држава нè извлекува од „периферијата“, значење

со кое како земја го добиваме вниманието кое ни следува.

Етаблирани светски портали посветени на религијата, посетата на папата

Франциск на Северна Македонија и на Бугарија ја нарекоа „големи нешта во мали

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

пакувања“232 особено зашто и двете земји се со релативно мали популации, осо-

бено со мал број на припадници на католицизмот, се сметаат за периферни земји

и земји кои не се од значаен интерес за Ватикан. Сепак, оваа посета покажа дека

присуството на лидерот на Католичката црква во двете главно православни земји

може да има исклучително значење за развој на католичката младина и зацвр-

стувањето на нивната вера во социолошко-политички контекст, особено имајќи

предвид дека и Северна Македонија и Бугарија се постсоцијалистички земји (иако

многу различни), со сè уште недоволно етаблиран концепт на религиозни слободи.

Секако, посетата има и политички контекст во развојот на односите по-

меѓу Ватикан и двете балкански земји, но и социјален контекст, особено имајќи

предвид дека дел од темите на разговорите со раководствата на двете земји се

и миграцијата и сиромаштијата, актуелни теми, имајќи предвид дека Балканот

е дел од т.н. мигрантски рути, а и Бугарија и Северна Македонија се едни од

најсиромашните на европскиот континент. За Северна Македонија политичкото

значење на посетата на папата е уште поголемо – земјата во очите на граѓаните

е знак за признавање од Западот233, особено имајќи предвид дека во тој период

земјата се подготвуваше за конечното полноправно членство во НАТО Алијансата

и почетокот на пристапните разговори за влез во Унијата. Апостолската посета на

папата Франциск има исклучително значење за потврдувањето и зацврстувањето

на македонската нација, во време кога перцепцијата на голем број граѓани е дека

особеностите на македонската култура се постојано предизвикувани од соседите.

Ова се гледа и во помалку познатиот факт дека само еден месец пред посетата на

папата на Северна Македонија, официјалниот портал „Vatican News“, креираше

посебна страница на македонски јазик, со што овој јазик е еден од 34-те јазици

достапни на порталот, овозможувајќи Македонците од Северна Македонија, но

и од дијаспората, да можат да пристапат до вести поврзани со светата столица и

папата Франциск на својот мајчин јазик.234

Религиозното значење на посетата на папата на Северна Македонија, пак, е

уште поголемо, имајќи предвид дека Светата Мајка Тереза е родена токму во глав-

ниот град, Скопје, факт со кој се гордеат и скопјани, но и сите граѓани на државата.

Оваа посета, за Македонците, Албанците, Турците, Ромите, Србите, Бошњаците,

Хрватите кои живеат во земјата претставува своевидна потврда за значењето на

Северна Македонија за католичкиот свет, потврда за придонесот на малата македон-

ска католичка заедница кон католицизмот во светски рамки, но и кон саможртвата,

кон борбата со сиромаштијата, кон борбата со болестите, со гладта.

-

Религиозното значење на посетата е уште поголемо доколку предвид се земе

и фактот дека македонските христијани се горди на своето минато, на историјата во

која Св. Апостол Павле допатувал во Македонија за да ја прошири христијанската

вера, и дека луѓето во Македонија всушност се и меѓу првите кои ја примиле хри-

стијанската вера во Европа. Впрочем, токму заради тоа, Македонија [оф. Северна

Македонија], многу често е опишана и како портата на христијанството во Европа.235

Кон историските факти поврзани со религиозното значење на посетата, треба да

се има предвид дека во Македонија, како дел од Византија (Источноримското

Царство), се направени значајни чекори за развој на словенската писменост, која,

пак, е нераскинливо врзана со ширењето на христијанската култура во Централна

и Источна Европа – ова особено се однесува на делото на светите браќа Кирил и

Методиј кои го кодифицирале словенскиот јазик и го вовеле во службите во цркви

на територијата од Балканот до Моравија (денешна Чехија).

Сиве овие елементи преку посетата на папата Франциск стануваат видли-

ви во развојот на христијанскиот идентитет на Северна Македонија во очите на

целиот католички свет, што е особено значајно и за Македонската православна

црква – Охридска архиепископија, најголемата црква во Северна Македонија,

која сè уште се бори за својата формална автокефалност, иако „де факто“, таа е

независна и самостојна од далечната 1967 година.

Пораката на Папата беше и останува порака за мир, порака за еднаквост,

порака за соживот, нешто што македонските граѓани го негуваат со децении, ако

не и со векови.

Дека значењето на посетата на папата Франциск на земјава има свој одек и

денеска, укажува фактот што неодамна беше одбележана и годишнината од по-

сетата, значење кое досега го нема добиено ниту еден државник, ниту, пак, лидер

на религиска заедница. Неговиот домаќин, скопскиот бискуп и струмичко-скопски

епарх, Киро Стојанов, во писмото упатено до папата за оваа пригода наведува дека

„посетата и пораките упатени за време на посетата ќе останат длабоко врежани

во сеќавањето на народот и ќе ни помогнат на патот кон иднината“.

Северна Македонија, за прв пат во својата историја во декември 2012

година доби еден структуриран документ кој се однесува на системското функци-

онирање на одбранбената дипломатија – Стратегијата за одбранбена дипломатија

кој ги уредува сите прашања поврзани со овој сегмент на дипломатијата.236

„Модерниот концепт на одбранбената дипломатија ги вклучува во себе

сите аспекти на одбранбената и на воената соработка и е тесно поврзан со оства-

рувањето на одбранбената политика и на националната надворешна политика“, се

Одбранбената дипломатија и протоколот во Република Северна Македонија

вели во извештај даден по изработката на Стратегијата.2377 Во недостиг на пристап

до оваа стратегија, базирано на достапното соопштение по изработката на Стра-

тегијата, се укажува на тоа дека „одбранбената дипломатија е збир на разновидни

меѓународни активности базирани на дијалог и кооперација, водени билатерално

од Министерството за одбрана со сојузниците, партнерите и другите пријателски

земји, за промоција на достигнувањата на одбранбената политика во поддршка

на надворешната политика на Република Македонија“.238

Пристапот кон одбранбената дипломатија може да се види преку два други

клучни, стратешки документи кои се јавно достапни, и тоа: Стратегијата за одбрана

од 2020 година, во делот „Одбранбена политика“, точка 29, каде се вели: „Нашиот

сеопфатен приод во меѓународната соработка ќе се рефлектира и преку активна

одбранбена дипломатија, билатерална и мултилатерална одбранбена и воена со-

работка заснована на принципите на ’Pooling and Sharing’ и ’Smart Defence’“239, каде

иако во помал обем, сепак, се укажува на фактот дека одбранбената дипломатија

е дел од приоритетите на Министерството за одбрана, особено имајќи предвид

дека Стратегијата за одбрана на Република Северна Македонија е документ од

областа на одбраната од највисок приоритет.

Сегмент од идните заложби во развојот на одбранбената дипломатија

можат да се забележат во уште еден суштински документ за развој на одбраната,

Стратешкиот одбранбен преглед, донесен во 2018 година, каде во третиот дел

насловен „Имплементација и развој на одбраната“, точка 13.9 „Меѓународна од-

бранбена соработка и одбранбена дипломатија“ се укажува на тоа дека намерата

е до крајот на 2018 година да се ревидира постојната Стратегија за одбранбена

дипломатија и методологијата за селекција, избор и обука на персонал во одбра-

ната и дипломатски персонал.240

„Ќе иницираме и ќе предложиме измени и дополнувања на релевантните

закони и прописи (пред сè на Законот за надворешни работи и на подзаконските

акти од оваа област), со цел да се дефинира статусот на персоналот од одбраната.

Со тоа ќе го ревидираме постојниот процес и ќе го олесниме изборот, назначување-

то и ротацијата на персонал од одбраната на дипломатски позиции. Откако ќе се

постигне тоа, ќе селектираме и ќе испратиме висококвалификувани офицери и

цивилни претставници за пополнување на приоритетните позиции, вклучително и

воени аташеи и штабни офицери во седиштето и командите на НАТО до јуни 2019

година“, се вели во донесениот Стратешки одбранбен преглед од 2018 година241.

Според овој документ, токму развојот на меѓународната соработка во оваа

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

Поврзувањето на протоколот и одбранбената дипломатија како еден од

носителите во остварувањето на безбедноста, иако може да изгледа како тешко

остварлива мисија, во основа нуди еден нов концепт на мултидисцилинарност во

сфаќањето на дипломатијата, одбранбената дипломатија како нејзина специфична

гранка и протоколот кој многумина го сметаат само за церемонијал без практично

влијание врз безбедноста.

При дедукцијата и разложувањето на основната идеја, може да се види

дека, сепак, постојат едноставно нераскинливи врски помеѓу протоколарните пра- 5

вила и дипломатската практика која не секогаш го покажува своето вистинско лице.

И, токму затоа разложеноста на темите во нивни детали нуди можност да се

увиди сржта на секој од елементите на овие три конгломерати кои самите опфаќаат

широк дијапазон на активности, а и истовремено се преклопуваат еден со друг.

Тоа е и причината за побарувањето на искуственото гледиште за дипло-

матијата, одбранбената дипломатија и протоколот, но од перспектива на задачите

и одговорностите на работното место. Поврзувањето, вмрежувањето на овие три

сегменти во една целина дава јасен, разбирлив и едноставен поглед на меѓузавис-

носта на протоколот и дипломатските активности и нивното влијание врз безбед-

носта, и тоа, повторно кажано, во контекст на долгогодишното искуство на лица

кои работат во институции директно поврзани со надворешните, одбранбените и

безбедносните односи.

Истражувањето за поврзаноста на дипломатијата, одбранбената ди-

пломатија и протоколот во контекст на нивното влијание врз безбедноста на

нашата држава се темели на квантитативната анализа и на научно емпириското

образложување на добиените резултати. Истражувањето е направено во еден

исклучително важен период кога државата излегуваше од еден подолг период

на политичка нестабилност, додека истовремено се правеа и клучни напори за

решавање на едно клучно безбедносно прашање за целиот балкански регио: ре-

шавањето на скоро тридеценискиот спор за името кое практично беше блокатор

на процесот за интегрирање на нашата земја во најмоќниот воено-политички сојуз

во историјата на човештвото, НАТО Алијансата.

Основната цел на истражувањето беше да се добијат податоци од прак-

тичарите на дипломатските активности, особено во рамките на институциите

задолжени за безбедноста и одбраната, на стратегиско и тактичко ниво. Подато-

ците, имајќи го предвид профилот на учесници, се навистина релевантни зашто

се однесуваат на практично искуство кое лежи врз теоретско знаење, стекнатно

низ годините служба.

Учесниците во истражувањето дадоа своја специфика на прашањата повр-

зани со тоа што значи дипломатијата; го дадоа нивното гледиште на спецификите

кои ја поврзуваат институцијата во која работи испитаникот со дипломатијата и

нејзините подвидови; елаборираа дали постои поврзност помеѓу одбранбената

дипломатија и институцијата во која работат и каква е таа. Во вториот сегмент беа

давани подетални одговори за тоа во која мера испитаниците се запознаени со

спецификите на одбранбената дипломатија, истовремено детектирајќи ги оние

специфики кои ја прават одбранбената дипломатија есенцијална во зацврстување-

то и унапредувањето на безбедноста и стабилноста; беше укажана можност да се

даде сопствено мислење за тоа која е разликата помеѓу воената и одбранбената

дипломатија и во кој степен овие два вида на дипломатија се преклопуваат или

разграничуваат; аналитички ги согледуваа случувањата во земјата од нејзината

самостојност кои биле предмет на активностите на одбранбената дипломатија;

како дополнување на тоа, одговараа и на прашањето кои денешни случувања

вклучуваат активности од доменот на одбранбената дипломатија и колкав капа-

цитет на еден одбранбено-дипломатски елемент е доволен за спроведување на

соодветна ефикасна одбранбена дипломатија во служба на државата и држав-

ните интереси; даваа свое искуствено размислување за тоа дали постои и каква е

поврзаноста на одбранбената дипломатија со останатите релевантни и поврзани

специфични области, како протоколот и протоколарните правила. Во последниот

сегмент фокусот беше ставен токму на протоколот во контекст на безбедноста:

учесниците во истражувањето ги презентираа своите познавања од протоколот и

неговата поврзност со други области; даваа сопствен инпут во контекст на спец-

ификите на протоколот кои се есенцијални за ефиксна и ефективна одбранбена

дипломатија; укажуваа на фактичката состојба со развиеноста на протоколарните

активности во институциите во кои работат и укажуваа на можностите за нивно

дополнително развивање преку креирање на еден т.н. Единствен државен прото-

кол; даваа сопствен суд за тоа дали, всушност, протоколот е директно поврзан со

безбедноста и дали влијае врз безбедноста и која е спецификата на протоколот

во нашата земја.

Секако, фокусот беше да се добијат сеопфатни, разбирливи, објективни

искуства базирани на долгогодишна служба во институции поврзани со дипло-

матијата и безбедноста. Собирањето на податоците беше направено со насочени

прашања, со цел добивање на најсоодветни одговори, но на еден стандардизиран

начин кој овозможува концизна и објективна анализа.

Истражувањето беше направено преку процес на интервјуа, користејќи

стандарден прашалник во отворена форма на собирање податоци.

Користен беше примерок на процена, со цел изработка на издржано ква-

литативно истражување на кое му претходеше квантитативно истражување кое

ја даде основната патека.

Во контекст на изборот на типот на испитаници, фокусот беше ставен на

соодветноста на знаењата и искуството со потребата од добивање на соодветен

резултат. Имено, со причина беа избрани носители на највисоки државни функции

од институции со свои ингеренции и одговорности во доменот на надворешните

и безбедносните работи, како и лица од т.н. „среден менаџмент“ во овие инсти-

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

туции, кои имајќи го предвид екстензивното искуство, без сомнеж, размислуваат

стратегиски, а делуваат на таткичко ниво.

Направено беше 91 интервју во текот на 2019 година, период на најголе-

мите промени во контекст на процесот за конечно евроатлантско интегрирање.

Прашањата беа стандардизирани, но отворени, со цел развивање на квалитетна

дискусија.

Во самата анализа на продуцираната содржина беше користена семантич-

ка и фреквентна анализа на истата, која во целост ја задржа својата автентична

форма.

Претходните подготовки беа основа за постоење на соодветна рамка за

предметот на дискусија, што оневозможи излегување од темата на интерес.

Една од цврстите и загарантирани карактеристики на спроведеното ин- 5

тервју беше анонимноста, што овозможи одговорите да бидат конкретни, јасни,

суштински.

На интервјуто му претходеше јасна и концизна информација и презентација

на целите на истражувањето, начинот на работа и рамките на изведувањето на

интервјуто, што во голема мера помогна да се извлече вистинската информација,

без задскривања и флоскули.

Добиените податоци беа анализирани на два начина: квантитативен и

квалитативен, со разграничување во пристапот. Од квантитативна гледна точка,

прашањата беа разгледувани во три засебни сета: прашања поврзани со диплома-

тијата, со одбранбената дипломатија и со протоколот. Беше направена статистичка

обработка со соодветна експликација и категоризација согласно карактеристиките

кои се нивно врзно ткиво. На некој начин тоа упатува на концептуализација и гру-

пирање на обработените одговори и екстраполација на квантитативен резултат.

Одговорите беа систематизирани според областите и беа изричито јасно

и концизно квантифицирани, со укажувањето на сличностите и разликите во

размислувањата, поврзани со сличностите и разликите на искуствената позадина

од која доаѓаат.

Имено, опфатени беа испитаници од повеќе државни и јавни органи, но и

од странски институции и, во помал број, од приватниот сектор.

Истражувањето беше спроведено на следните типови на испитаници

според нивното работно место:

• испитаници од институцијата Претседател;

• испитаници од највисоката законодавна власт, Собранието;

• испитаници од централната извршна власт, и тоа:

• испитаници од Владата;

• испитаници од министерствата (одбрана, надворешни работи, внатрешни

работи;

• испитаници од Армијата на Република Северна Македонија;

• испитаници од органите на државна и јавна управа;

• испитаници од единиците на локалната самоуправа;

• испитаници од странски институции;

• испитаници од приватниот сектор;

• испитаници од академската заедница (поставени во рамките на прет-

ходните категории на испитаници).

Интервјуа беа реализирани со лица на највисоки државни и воени функции:

поранешен претседател на државата, собраниски спикер, поранешни министри,

советници за национална безбедност, воени лица со чин генерал, поранешни

вршители на функцијата заменик-началник на Генералштабот, команданти на

бригади, воени лица – полковници со претходно (и моментално) работно иску-

ство како одбранбени аташеи, помошници-директори на управи од областа на

безбедноста, раководители на сектори во одбраната и безбедноста, советници

за протоколарна поддршка, портпароли во одбраната и во безбедноста. Кон

примерокот беа вклучени и извршители од средниот менаџмент во локалната

самоуправа и Градот Скопје, воени претставници од Република Србија, дипло-

мати од кариера, претставници од академската фела: професори од земјата и

од Република Бугарија. Широкиот дијапазон на учесници гарантира постоење на

репрезентативен примерок.

Главните недостатоци се однесуваа на недостатокот од познавање на

некоја од областите поврзани со прашањата, но релативно малиот број на такви

одговори не ја намали севкупната слика за квалитетот на избраните учесници во

истражувањето, иако според одредени одговори може да се каже дека постое-

ше, не беше јасно посочено дека постои резервираност во поглед на изразените

размислувања.

Генералната слика на спроведеното истражување е направена на пра-

шањата поврзани со професионалната позадина на 91 испитаник, односно инсти-

туцијата од која доаѓаат, како и нивното искуство, односно периодот на години

во кои ја практицираат својата професија. Исклучително позитивно од аспект на

годините е фактот дека според резултатите, огромното мнозиноство на испита-

ници, односно лица кои беа интервјуирани, се професионалци со над 15-годишно

искуство.

Во контекст на статистиката за лицата кои беа интервјуирани, предвид

можеме да ја земеме и родовата структура, односно беа испитани 73 мажи и 18

жени на позиции низ целата државна администрација (во најголем дел и со фокус

на највклучените институции – Претседател на Република Северна Македонија,

Собрание на Република Северна Македонија, Влада на Република Северна

Македонија, Министерство за одбрана, Министерство за надворешни работи,

Министерство за внатрешни работи), други државни органи, локалната самоу-

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

права, приватниот сектор, дипломатско-конзуларните претставништва, странски

институции и меѓународни организации. Имено, бројно гледано, испитаниците

можеме да ги категоризираме на следниот начин: испитаници кои се вработени во

институциите на централната власт – министерства, бројно најголеми – 43, потоа

припадници на Армијата – 31, по што доаѓаат вработени во Владата, Собранието,

други органи на државната управа, и претседателот на државата, како и по еден

испитаник директно вработен во дипломатско-конзуларно претставништво (по-

себно сметано од МНР), по еден од локалната самоуправа, приватниот сектор и

меѓународните организации. Дел од испитаниците се од институции во странски

држави. (Слика 1).

Како што наведовме погоре, родовата структура на испитаниците е во раз-

мер од речиси 4:1 за мажи наспрема жени (Слика 2), што укажува на потенцијален

предизвик во оваа, како и во многу други области во кои е потребно ангажирање

на поголем број жени, но и не само ангажирање, туку и нивно реално вклучување

во процесот на работа и на одлучување. Само преку инклузивност можете да го

искористиме целиот потенцијал на општеството, во секоја сфера. Сепак, како

бројка во ова истражување преку интервјуа, потребно е да се утврди дека истата

не мора да значи дека во целост ја рефлектира моменталната состојба во засег-

натиот сектор, односно засегнатите институции.

Третиот и клучен елемент кој дава исклучително голема тежина на да-

дените одговори на прашањата во интервјуто е, „де факто“ работното искуство

на испитаниците, кое во согласност со првите три прашања со дефиниран избор,

може да биде помалку од 1 година, од 1 до 5, од 5 до 10, од 10 до 15 и над 15 години.

Според добиените резултати, големото мнозинство на испитаници поседуваат

искуство од над 15 години – 57 испитаници, осум се со искуство од 10 до 15 години,

испитаниците нема помалку од една година работно искуство (Слика 3).

Во продолжение на квантитативната анализа направен е сублимат од од-

говорите на испитаниците на прашањата од трите области опфатени во интервјуто

и дефинирани се главните рамки на нивните одговори кои ќе дадат соодветна

квантитативна слика за размислувањата на испитаниците во таа подобласт.

Имено, првенствено, во првиот сет на прашања кои се однесуваат на ди-

пломатијата, општо, но и со спецификите на дипломатијата, како и едно прашање

како увертира во вториот сет на прашања посветени на одбранбената диплома-

тија, скоро половина од испитаниците дипломатијата ја поврзуваат со, односно ја

дефинираат како „елемент, намера за остварување на интересите на државата“,

по што следи „начин на водење на надворешната политика“, „комуникацијата за

одредени цели“, „развој на билатералната и меѓународната соработка“ и „процес

на преговарање“ (Слика 4). Потребно е да се напомне дека прашањата во трите

сегменти на прашалникот се отворени и се предмет на интерпретација на лице-

то кое се интервјуира и затоа во одговорите, за потребите на квантитативната

анализа, направена е екстраполација од содржината на одговорите на секој од

испитаниците.

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

Од вториот сет на прашања, најинтересен елементот за поврзаноста на од-

бранбената дипломатија и случувањата во досегашната историја на нашата земја

кои побарувале вклучување на одбранбената дипломатија во и надвор од земјата,

од страна на домашните институции или меѓународниот фактор. Од добиените

одговори, кои повторно, поради отвореноста на прашањата се екстраполирани од

нарацијата, главниот фокус во досегашната историја од аспект на вклучувањето

на одбранбената дипломатија, во согласност со големото мнозинство испитаници

е периодот на конфликтот во земјата во 2001 година, напорите за полноправно

членство во НАТО и во Европската Унија (како надворешен напор на домашните

капацитети), периодот на осамостојувањето и периодот на Косовската криза, како

надворешнополитички и воен елемент кој има импакт врз македонската безбед-

ност и стабилност (Слика 5).

4% 4% 9%

15%

26%

6%

10%

7%

19%

Третиот сет прашања што ја поврзува безбедноста со протоколот се фо-

кусира на оваа интерконекција, а во однос на квантитативната анализа фокусот

ќе биде ставен на две прашања и тоа – дали испитаниците, меѓу кои и добри

познавачи и практичари на протоколот, сметаат дека е потребно да се направи

еден чекор напред во поглед на организацијата на протоколарните служби и да се

создаде нов „Единствен државен протокол“, и дали и како „де факто“ протоколот

влијае, односно игра улога во ефикасноста на реализацијата на активностите на

одрбанбената дипломатија. Одговорите, на првото прашање, беа интересни затоа

што очекувањето беше дека голем дел од нив ќе ја прифатат можноста да се креира

нов и поефикасен систем на организација на протоколот на државно ниво, и иако

мислењето дека е потребна нова организација во форма на Единствен државен

протокол натежнува, голем е бројот и на професионалците кои сметаат дека е

потребно доекипирање, но не и нова организација (Слика 6).

Второто прашање од третиот сет посветен на безбедноста и протоколот,

се однесува на тоа во која мера протоколот и неговите правила играат улога во

ефикасноста на реализацијата на одбранбената дипломатија и зошто. Одговорите,

квантитативно класифицирани, се јасни: повеќе од половина од испитаниците сме-

таат дека влијанието на протоколот е од големо значење, еден дел дескриптивно

се изјаснуваат дека со имплементација на правилата на протоколот се зголемува

професионалноста, а дел од нив сметаат дека на тој начин се зголемува заштедата

на време и ресурси (Слика 7).

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

За целосна прегледност на одговорите на прашањата во продолжение

ќе следи тоеретска експликација на прашањата одредени по тематски целини.

Имајќи предвид дека 57 од 91 испитаници имаат работно искуство поголе-

мо од 15 години, сосема соодветно е да се каже дека нивните одговори навистина

ќе дадат една издржана слика за значењето и сфаќањето на дипломатијата, со

фокус на одбранбената дипломатија, како и на поврзаноста помеѓу протоколот и

безбедноста. Ова значајно работно искуство на некој начин прави нераскинлива

врска помеѓу теоријата и практиката, извлекувајќи го најдоброто од тие „два света“

и креирајќи го вистинскиот пат кон утврдувањето на реалната поврзаност помеѓу

овие три конгломерати: дипломатијата, одбранбената дипломатија и протоколот

и безбедноста.

Работното искуство е додадената вредност во секоја работна околина која

овозможува кредибилност во донесувањето на соодветни одлуки поврзани со

суштината на работата. Впрочем. работното искуство нè учи на т.н. „меки вешти-

ни“ кои се исклучително важни при практичната имплементација на теоретските

знаења стекнати во процесот на формална едукација, особено во доменот на ди-

пломатијата, која како професија во голема мера ја вклучува таа „мека вештина“

на практичарите: нивната перцептивност, умешност на однесување, умешност

на говорење и паравербални елементи на комуникацијата (тон, варијација, (не)

рамномерност).

Токму затоа, иницијалното прашање при изведување на интервјуата е токму

поврзано со работното искуство. Прашањето гласи: „Што според Вас претставува

дипломатијата, гледано од аспект на искуството поминато во институцијата во

која работите?“. При првичната анализа на податоците добиени од 91 испитаник

и увидувањето дека огромен процент од нив се со искуство над 15 години, може

да се забележи дека сфаќањето на дипломатијата како елемент на нацијата/

државата за остварување на нејзините интереси е доминантниот одговор на

прашањето што за испитаникот претставува дипломатијата. Испитаниците од

средниот менаџмент во државната администрација (раководители на одделенија/

сектори/ државни советници) на дипломатијата гледаат потеоретски, односно

од аспект на веќе утврдените дефиниции за тоа што претставува дипломатијата,

додека, интересно е што лицата од понискиот ешалон (административно-стручни

службеници, односно соодветниот еквивалент во полицијата) на дипломатијата

гледаат преку своето практично искуство. Разликата е евидентна и во дадените

одговори на испитаниците од средниот менаџмент (на пример, еден од нив дипло-

матијата ја дефинира на следниот начин: „дипломатијата е збир на способности,

знаења, вештини и методи на комуникација, одржување на меѓународни односи,

преговарање, решавање на конфликтни ситуации. Дипломатијата како поим,

пред сè, е облик на државни активности насочени кон водење на надворешна

политика со други држави. Професијата со која се занимаваат дипломатите е

наречена дипломатија, наспроти дефинициите на лицата од понискиот ешалон,

кои првенствено предвид го земаат своето практично искуство (дипломатијата

на еден испитаник од басенот на административно-стручни службеници гласи: „...

гранка на политиката која се занимава со односите меѓу државите, која преку збир

на разновидни меѓународни активности влијае на остварување на националните

цели и приоритети“.

Испитаниците, сегашни и минати носители на највисоките државни функ-

ции, дипломатијата ја дефинираат како „инструмент на државна моќ, односно

уметност преку која се остварува влијание во сферата на меѓународните одно-

си“, потоа како гранка која има свои подгранки, во зависност од спецификата на

институцијата (пр. парламентарна дипломатија), „уметност на воспоставување на

контакт... со цел остварување на целите на институцијата и државата“.

Она што може да се забележи е дека перспективата на гледање на ди-

пломатијата од страна на оваа категорија испитаници е поширока, погенерална,

поглобална во однос на останатите испитаници.

Дипломатските практичари сопствената професија ја дефинираат како

професија која „на највисок можен начин овозможува застапување на интересите

на својата држава и на својот народ“, односно како „првата врата за комуникација

со другата страна, за нејзин развој и унапредување, како и за наоѓање на реше-

нија за евентуалните проблеми и отворени прашања“. Оттука, може да се извлече

заклучок дека пристапот на дипломатите кон дипломатијата е секогаш како кон

област која развива меѓународни односи и воедно имплицира можни меѓународни

проблеми и предизвици.

На слична линија се и 12-те испитаници од воено-одбранбениот врв (мо-

ментален и минат), како и шесте моментални одбранбени дипломати, меѓу кои

еден испитаник го споменува и многу важниот елемент на „градење на доверба“

помеѓу партнерите, односно друг, „воспоставување на искрени и пријателски

односи“. Интересно е што меѓусебното градење на доверба, што е и една од

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

основите за добра комуникација е споменато исклучително ретко. Безбедноста,

пак, на дипломатијата гледа како на „мирновременска политичка активност“ која

има цел „да креира позитивен безбедносен амбиент во национални, регионални

и пошироки рамки“.

Шеснаесетмината испитаници од академската фела (вклучени во рам-

ките на институцијата: работодавач, на пример Воената академија како дел од

Министерството за одбрана) на дипломатијата гледа како на „добро подготвен и

обмислен сет на надворешнополитичките активности, контакти и учества, насо-

чени кон исполнување на зацртаната надворешнополитичка агенда на државата“

(од технички аспект), како и на „вештина на водење на надворешната политика

заради унапредување на националните интереси“ (гледано суштински).

Впрочем, дипломатијата е сè она што е кажано погоре, со тоа што фокусот 5

навистина е на фактот дека од практична гледна точка, дипломатијата е вештина

на суптилното и капацитет за препознавање на моментот, со цел подобро позици-

онирање и достигнување на државните цели (или барем најважниот дел од нив).

Од аспект на видот на институцијата во која работат испитаниците, ин-

тересно е дека најголем дел од оние кои се вработени во цивилниот сегмент

на одбранбено-безбедносниот сектор, дипломатијата ја гледаат од аскпект на

„мирољубивите решенија на кризни-конфликтни состојби“ и тоа преку „дијалог,

преговори и посредување со цел постигнување на заедничко прифатливо реше-

ние“. Во иста насока е и одговорот на вработена во истиот сектор, во рамките на

средниот менаџмент, која ја карактеризира дипломатијата (од аспект на своето

работно искуство) како алатка за „преговарање и решавање на недоразбирања

и конфликти по мирен пат“. Оваа констатација се пресликува и кај вработен во

безбедносно-разузнавачкиот сектор кој оваа област ја дефинира како „мирновре-

менска политичка активност на надлежни авторитети во надворешнополитичка

смисла за постигнување на решение или договор за соработка при ангажман кој

има цел креирање напозитивен безбедносен амбиент во национални, регио-

нални или пошироки рамки“.

За истакнување е фактот дека четиринаесет од вкупно 31 испитаник кои

кариерата ја граделе во рамките на Армијата, дипломатијата ја поврзуваат ди-

ректно со безбедноста. Така, за еден член на подофицерскиот кор на Армијата,

„дипломатијата претставува најсилно оружје на секоја држава за водење на над-

ворешната политика“, додека за еден висок офицер во Армијата, оваа област е

дел од „таканаречената мека моќ на една држава, умешност која преку дијалог ги

постигнува сопствените цели од национален интерес“. За него, дипломатијата е и

„умешност на користење на мирновременски средства, активности и постапки со

кои се промовира пријателство, соработка, се превенира војна и се одвраќаат

државите од евентуални насилни и непријателски активности“. На тоа се на-

доврзува и мислењето кое преовладува во голем број интервјуа со активен воен

персонал, дека „преку дипломатијата се остваруваат цели без употреба на сила“.

Дека искуството во голема мера влијае на сфаќањето на дипломатијата можеме

да забележиме преку одговорите на ова прашање од вработени во институции

кои не се директно поврзани со одбраната и безбедноста. Имено, испитаник од

средниот менаџмент вработен во Владата на Република Северна Македонија, во

доменот на економските прашања, за дипломатијата вели: „Дипломатијата асоцира

на меѓународна соработка помеѓу официјални лица, претставници на институции,

организации или држави. Главна цел на оваа дејност или гранка е воспоставување

на политички односи, како и соработка во насока на унапредување на односите

помеѓу субјектите во смисла на економијата; преку зголемување на трговската

размена; унапредување на туризмот; патното, железничкото или енергетското

поврзување; како и унпаредување на соработката во други сфери од општестве-

ното живеење, културата или, дури и одбраната“.

Дефинирањето на дипломатијата врз основа на анализата нè насочува

да размислуваме и кон тоа дали дипломатијата има свои специфики во различна

област, кои не се поврзуваат со нејзината суштина на практицирање: нејзините

алатки, методи, норми, процедури, вештини. Не фокусирајќи се само и единствено

на видот на дипломатијата, туку и на сфаќањето на овие специфики од аспект на

институцијата во која работат испитаниците, ним им беше поставено прашањето

„кои специфики на дипломатијата се поврзуваат со Вашата институција и кој вид

дипломатија е најсоодветен да се воспостави и да се развива во Вашата институ-

ција“.

Одговорите, очекувано, варираат и директно се поврзуваат со институција-

та во која испитаниците работат повеќе години. На пример, испитаник од локалната

самоуправа вели дека во активностите кои се спроведуваат во институцијата на

локално ниво во која е вработена, нема строг дипломатски кодекс, но дека „се

внимава на спецификите: културни, обичајни, општествени, економски“, на земјата

во која се наоѓа другата локална самоуправа со која се соработува. Испитаникот

додава дека оваа локална самоуправа соработува и со дипломатско-конзулар-

ните претставништва на нејзина територија и дека во тие контакти и соработка

предвид се земаат и националните позиции и националната политика на државата

кон претставниците на странската држава. Ова е интересно гледиште затоа што

покажува дека дипоматијата во практиката има повеќе нивоа на делување, но

едно унифицирано, т.н. национално гледиште, кое е во насока на принципот на

„еден глас“.

Испитаниците од Армијата на Република Северна Македонија ја споменуваат

воената или одбранбената дипломатија како форма на дипломатијата во областа

на безбедноста, но не прават разлика помеѓу овие два вида на дипломатија. Висок

офицер во Армијата вели „одбранбената дипломатија со своите специфики...треба

да ја спроведуваат воените аташеи“, а припадник на подофицерскиот кор не прави

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

разлика помеѓу Министерството за одбрана и Армијата, однсоно ги става под една

капа и вели: „во МО/АРМ е воспоставена воената дипломатија“. Од делот на испи-

таниците од Армијата, интересно е да се напомене дека со развојот на кариерата и

стекнувањето на повисок чин, започнува и да се прави разлика помеѓу овие два типа

на дипломатија – одбранбена и воена. Така, испитаник од највисоките офицерски

чинови вели „во институцијата во која сум вработен е присутна воената дипломатија

која се реализира со назначување и упатување на персонал како воено-одбранбени

аташеи во дипломатско – конзуларните претставништва на државата во странство,

кои ја претставуваат Армијата преку Министерството за одбрана“. Испитаник од

истиот ранг уште подиректно вели „дипломатијата е во целост применета и во Ми-

нистерството за одбрана и во Армијата и ги опфаќа сите сегменти во согласност со

карактерот на отвореноста на тие институции. Во Министерството е воспоставена 5

одбранбената дипломатија, додека во Армијата, воената дипломатија“. Еден офицер

оди дотаму што вели дека „Министератвото за одбрана се става во корелација со

одбранбената дипломатија, чија главна цел би била практицирање на превентивната

дипломатија“.

Дипломатските специфики, особено во доменот на одбраната и безбедно-

ста, се навистина јасни за вработените во овие институции. Така, 26 испитаници

вработени во Министерството за одбрана (изземајќи го воениот персонал), збо-

рува за специфики на одбранбената дипломатија. Ова е случај и за седумтемина

испитаници вработени во Министерството за внатрешни работи. Интересно

е што 20 проценти од испитаниците цивили во Министерството за одбрана и

испитаниците од Министерството за внатрешни работи упатуваат на специфич-

носта на дипломатското делување vis-a-vis сензитивноста на информациите во

овој сектор. Така, еден испитаник во однос на спецификите на дипломатијата го

наведува „користењето на безбедносно-политички сензитивни информации за

аргументација на позициите“, додека испитаник од разузнавачко-безбедносни-

от сектор вели дека во „субсистемот на дипломатски односи неопходен е збир

на умешности – висок професионализам, интелигенција, искуство, интегритет,

експертиза и целосно и високо изградена безбедносна култура заради специ-

фиката на безбедносно-одбранбениот сектор, особено од аспект на заштитата

на несакано одлевање на доверливи информации“. Од одговорите, може да се

извлече дека сите испитаници од разузнавачко-безбедносниот сектор во овој

дел од интервјуто ја споменуваат „довербата“ како значаен сегмент кој мора да

се изгради за успешност во делувањето на одбранбената дипломатија, особено

поради споменатата можна размена на сензитивни информации, без оглед дали

тие се изричито наведени како класифицирани.

Петмината испитаници од Владата, на пример, спецификите на дипло-

матската активност ги поврзуваат со своите сектори: економија, евроинтеграции

и слично. Така, „економската дипломатија е најсоодветниот дел кој може и треба

да се развива во рамките на Владата, како капа на извршната власт во земјата.

Економската дипломатија е комплексен континуиран процес кој треба да се спро-

ведува од сите ‘актери’ на ова ниво, независно од нивната директна или индиректна

поврзаност со економијата“, и тоа тврдење испитаникот го поврзува со „суштината

на потребите на обичните граѓани, кои се од економска природа“. Испитаник, по-

ранешен вработен во Секретаријатот за европски прашања, пак, укажува на специ-

фичноста во водењето на дипломатијата поврзана со евроинтегративниот процес,

како сегмент кој е поделен помеѓу Секретаријатот, Министерството за надворешни

работи и Владата (генерално гледано), каде упатува на еден вид на ривалство помеѓу

овие институции. „СЕП, како авангардна ќелија во Македонија со водечка ролја во

процесот на евроинтграција, не само што предничи во контактите (не толку дипло-

матски, туку повеќе бирократски) со Европската Унија, туку од самиот почеток е во

еден латентен компетитивен однос со МНР (што според Закон игра примарна улога

во надворешната политика на државата, вклучително и во однос на ЕУ), за тоа кој

орган ќе го има приматот во евроинтегративниот процес, особено во однос на заслу-

гите за одредени национални успеси. Во тој контекст, тој одделува „два релативно

адекватни типови на дипломатија во СЕП: бирократска дипломатија, одвивајќи се

претежно во орбитата на една еволутивна супранционална структура каква што

е ЕУ...и јавна дипломатија, како пософистициран концепт на јавни комуникации и

односи со јавноста во доменот на евроинтеграциите“.

Систематското обработување на одбранбената дипломатија може да се

види и преку начинот на конципирање на интервјуата со испитаниците во истра-

жувањето. Имено, по дефинирање на спецификите на дипломатијата во контекст

на институцијата каде работат испитаниците, сосема природно е да се направи и

следниот чекор, односно да се утврди односот, корелацијата помеѓу одбранбе-

ната дипломатија и соодветната институција. Синтагмата „без безбедност нема

економски развој“, укажува на тоа дека секоја институција, која не е директно

поврзана со одбранбената дипломатија, сепак, треба да има минимално позна-

вање од истата, со цел правилно артикулирање на клучни пораки од одбраната

кои одат во прилог на дипломатските напори за реализација на државните цели

во која било област на делување. Со цел утврдување на постојната состојба повр-

зана со институциите од каде што доаѓаат испитаниците, ним им беше поставено

прашањето: Дали постои корелација помеѓу институцијата во која работите и т.н.

одбранбена дипломатија? Доколку постои, која е таа, доколку не, зошто истата не

постои и дали доколку постои тоа ќе придонесе кон унапредување, зацврстување

на безбедноста и сигурноста на државата и нејзините граѓани?“.

Испитаниците од Собранието на Република Северна Македонија велат

дека силна е врската помеѓу одбранбената дипломатија и законодавната власт во

државата. „Секако дека постои соодветна корелација помеѓу парламентарната и

одбранбената дипломатија. Поврзаноста е во рамки на законодавната, претстав-

ничката и надзорната функција на Собранието“, вели еден од испитаниците од

високиот менаџмент на ова највисоко законодавно тело.

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

Институцијата Претседател на Република Северна Македонија има дирек-

тно влијание врз воената дипломатија, нешто што е потенцирано и во одоговорите

на испитаниците од таму. „Претседателот на државата, во согласност со Законот за

одбрана ги поставува највисоките воени претставници на државата во странство.

Оттука, директно и непосредно влијае на воената дипломатија на земјата. На тој

начин, непосредно се влијае на унапредување на бзезбедноста и сигурноста на

граѓаните и на целиот систем“, вели еден испитаник вработен во институцијата.

Од аспект на групно детерминирање, може да се каже дека во рамките на

министерствата, одговорите на испитаниците укажуваат на тоа дека одбранбената

дипломатија е позната активност. Секако, најголем дел од овие испитаници доаѓаат

од министерства од одбранбено-безбедносниот сектор или надворешните работи

и сосема природно е вработените да бидат запознаени со концептот и целите на 5

одбранбената дипломатија.

Интересно е што сите испитаници вработени во Министерството за одбрана

укажуваат на тоа дека ова Министерство е носител на овој тип дипломатија. „Ми-

нистерството за одбрана на Република Северна Македонија е носечка институција

во одбранбената дипломатија и во координација со Претседателот на државата,

Владата и Министерството за надворешни работи, а по пат на одбранбено-ди-

пломатски методи и техники, придонесува кон постигнувањето на националните

интереси“, вели еден испитаник од средниот менаџмент во Министерството. За

сметка на тоа, групата на испитаници од извршната власт, но овој пат од Мини-

стерството за внатрешни работи, сметаат дека нивната институција е поврзана

со одбранбената дипломатија, но не го споменуваат Министерството за одбрана

како носител. Дополнително, дел од овие испитаници ги споменуваат „полициските

аташеи“, како пандан на нивните колеги од воениот сегмент, кои би биле од голема

помош за развој на полициската соработка. Така, испитаник од МВР вели: „Со цел

подобрување на соработката и комуникацијата на меѓудржавно ниво од сферата

на безбедноста, најсоодветно би било да се воспостави мрежа на одбранбена

дипломатија преку полициски аташеи во соседните змеји, но и во земјите со кои

имаме најинтензивна соработка“. Со ова се согласува и негов колега, испитаник

од истото министерство, кој укажува на тоа дека „во нашата дипломатска прак-

тика сè уште не постои институтот полициско аташе, којшто би бил во функција

на остварување одредени важни насоки во делот на меѓународната соработка

и ангажман“ и додава „министерството има свои офицери за врска во разните

меѓународни или регионални инциијативи, институции, организации (Интерпол,

Сепка, Марри и др.)“. Овој испитаник го отвора и прашањето дали во Министер-

ството за внатрешни работи воопшто се размислува на темата за зголемување

на интензитетот на меѓународната соработка во доменот на безбедноста, притоа

велејќи дека „објективно, на ниво на министерството, сè уште не се отворила тема

од аспект на начините и модалитетите за корситењето на дипломатијата и како

тоа оперативно или, пред сè, стратешки би се конципирало. На тоа може да се

каже дека се надоврзува и испитаник од истото министерство кој вели дека „за

жал, раководствата во Министерството недоволно ја препознаваат, ниту, пак, ѝ

придаваат високо место на одбранбената дипломатија“.

Интересно е да се истакне мислењето на еден испитаник од странскиот

дипломатскиот кор кој ја потврдува насоката која е спомената и од страна на

македонските полициски испитаници: „Дипломатијата во областа на полицијата

е нова и напредна верзија на одбранбената дипломатија во која фокусот е ставен

на полициските сили, наместо на војската и воените елементи“, вели тој.

За споредба со цивилниот елемент од одбраната и испитаниците од

МВР, униформираните армиски припадници, речиси во целост ова прашање го

поврзуваат со воените аташеи, како сегмент на одбранбената дипломатија. За

истакнување се две мислења од армиски офицери со високи чинови кои имаат

две сосема спротивставени гледишта: едниот исклучиво укажувајќи дека „не

постои одбранбена дипломатија“, туку воени аташеи кои се во состав на Мини-

стерството за одрбана, и другиот кој има посепфатно гледиште, кое освен тоа што

Министерството за одбрана го става во центарот, како носител на одбранбената

дипломатија, истовремено опфаќа и еден вид на „неформална дипломатија“, која

се однесува на секој поединец кој има шанса како дел од меѓународна активност

– курс, обука, вежба, школување или слично, во форма на еден вид амбасадор,

да ја претставува нашата земја и да придонесе кон развојот на нејзиниот углед,

секако во согласност со генералната и општо прифатена надворешна политика

на земјата.

Како што веќе беше дефинирано, одрбанбената дипломатија е многу по-

широк концепт од она што се нарекува воена дипломатија, затоа што ги вклучува

нејзините цели и задачи, но се шири во граници кои е однесуваат на градењето

на меѓусебна доверба, превенирањето на кризи и решавањето на конфликтни

состојби, како и дијалог во одбранбен контекст и развој на билатералната и мул-

тилатерална одбранбена соработка.

Во контекст на истражувањето, сфаќањето на одбранбената дипломатија

го започнуваме со најзасегнатите, одбранбените дипломати, односно одбранбе-

ните аташеи кои служат или ѝ служеле на нашата земја во земји од регионот, но

и кај нашите главни стратегиски партнери и во седиштето на НАТО Алијансата.

Прашањето кое им беше поставено на испитаниците беше: Во која мера сте

запознаени со спецификите на одбранбената дипломатија? Доколку се сметате

за експерт, колку нејзините специфики ја прават есенцијална во зацврстување,

унапредување на безбедноста и стабилноста? Доколу имате релативно мали по-

знавања, кое е вашето генерално размислување како личност со големо искуство

и работен стаж во однос на одбранбената дипломатија и потребата од нејзино

постоење и развој?

„Добро воспоставена одбранбена соработка, поддржана од добри билате-

рални односи на државно ниво во голема мерка придонесуваат на зацврстувањето

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

и унапредувањето на безбедноста и стабилноста“, е одговорот на едно моментално

активно одбранбено аташе на ова прашање. Во тој контекст, објаснувањето оди

во насока на тоа дека одбранбеното аташе е оној кој ја координира соработката

во доменот на одбраната и вооружените сили: заедничките вежби, обуки и шко-

лувања, но и заедничкото учество во меѓународните мировни мисии. Како што

наведува нашето аташе, круцијален елемент во успешноста на работата на едно

одбранбено аташе е личниот ангажман, воспоставените контакти и стекнатата

меѓусебна доверба.

Наше поранешно аташе во една од најважните сојузнички земји вели

„одбранбената дипломатија е од највисоко значење во креирањето на сојузи и

партнерства. Тоа е приспособување на концептот на употребата на ‘мека’ сила

со која може да се влијае на стратегиското размислување на другите земји“. Дека 5

реалноста опфаќа предизвици од најразличен карактер говори и мислењето на

еден наш поранешен претставник во меѓународна организација, кој вели: „Во

изминатиот период одбранбената дипломатија беше изразена во пренесување на

ставовите на одбранбените авторитети, кои во одделни случаи и не беа доволно

компетентни за функциите кои ги вршеа“, со дополнување дека впечатокот е оти

во определени сегменти биле спроведувани само партиски интереси од владејач-

ката гарнитура, а не државните или одбранбените интереси.

Важноста на одбранбената дипломатија како составен дел на надворешна-

та политика на една земја, многу пластично е пренесена преку одговорот на истото

прашање преку пример: „Основата на надворешната политика на САД се трите

столба: дипломатија, развој и одбраната (3D – Diplomacy, Development, Defense)

и претставниците на тие три столба се никулецот на секоја од претставништвата

на оваа земја: Амбасадорот и неговиот правен советник, шефот на USAID и од-

бранбеното аташе“.

Одбранбената дипломатија, вели истиот испитаник од редот на владини-

те претставници, можеби е и алатка за зачувување на светската цивилизација и

природните ресурси, ако имаме предвид дека денешниот свет е мултиполарен, а

земјите имаат огромни воени капацитети, односно оружје и од конвенционалната,

но и неконвенционална природа.

Интересна е перцепцијата на еден од испитаниците со исклучително го-

лемо искуство кој работејќи во команди на Алијансата прави дистинкција помеѓу

сфаќањето на дипломатот наспроти воениот претставник (или одбранбеното ата-

ше). Во првиот случај станува збор за т.н. „general practicioner“, додека за вториот

„subject matter expert“.

Академската заедница на прашањето за спецификите на одбранбената

дипломатија гледа на еден посистематски начин: „Смислата и успешноста на од-

бранбената дипломатија во голема мера зависи од военоекономскиот капацитет,

стратегиските цели и систематскиот пристап на оној кој ја врши оваа активност“.

Помалите земји, според испитаникот, можат да се надеваат на некаква позначај-

на корист, само ако сериозно и систематски пристапат кон градење на поблиски

односи со клучни партнери и сојузници, ако разменуваат релевантни безбеднос-

но-разузнавачки податоци и ја промовираат сопствената земја и ги унапредуваат

националните интереси преку мисии за градење на капацитетите, реформа на

безбедносниот сектор и воената обука.

сличности, (размислување на испитаниците)

Ако зборуваме за разликите помеѓу воената и одбранбената диплома-

тија, практиката вели дека општо прифатено мислење кај практичарите е дека

одбранбената дипломатија ја спроведува меѓународната соработка во доменот

на одбраната, односно дека таа има поширок спектар и ги вклучува сите ресурси.

Воената дипломатија, пак, е нејзин составен дел, но е фокусиран на т.н. „military-to-

military“ соработка и е зависна од одбранбената соработка. Секако, терминолошка-

та поделба се прави и според лицата кои ја спроведуваат едната, односно другата

дипломатија, воената дипломатија ја спроведуваат воени лица, а одбранбената

највисокото и пониското раководство во Министерството за одбрана, опфаќајќи

различни аспекти од областа на одбраната, воениот елемент, односно поширокиот

одбранбен конгломерат кој вклучува и економија, демократија,човекови права и

слично.

Во таа насока е и прашањето: „Одбранбена наспроти воена дипломатија –

разлики и сличности? Ваше размислување“, на кое од страна на вработените испи-

таници во министерствата беше даден скоро унифициран одговор: одбранбената

дипломатија претставува поширок поим од воената дипломатија. „Одбранбената

дипломатија претставува широк дијапазон на области, мерки и активности кои

вклучуваат разни области, разни државни институции кои се важни за одбраната

како функција. Воената дипломатија е поусмерена, поконкретна и понаменска.

Таа е продолжена рака на одбранбената дипломатија и ги уредува деталите,

спецификите и поединостите од свој специфичен домен со цел остварување на

повисоката цел, која повторно ја регулира и поставува одбранбената дипломатија“,

вели еден испитаник од разузнавачко-безбедносниот сектор. На тоа се надоврзува

уште едно мислење кое вели дека одбранбената дипломатија е поширока во својот

опфат од воената и дека тоа не се врзува со позадината на практичарите, дали се

цивили или воени лица. Интересно е што во рамките на оваа група испитаници,

оние кои доаѓаат од Министерството за одбрана, сметаат дека тоа е функција на

одбраната, не вклучувајќи го останатите институции од безбедносниот сектор. За

разлика од нив во повеќе од половина од интервјуираните припадници на Мини-

стерството за внатрешни работи бездруго го споменуваат ова министерство како

дел од системот на одбранбената дипломатија.

Дополнително, она што може да се забележи е што во големо мнозинство

на интервјуираните лица, каква и да е позврзаноста во контекст на супрамацијата,

секогаш постои мислењето дека овие два вида на дипломатија се надополнуваат

во исполнувањето на државните цели. „Едно е јасно, тие функционираат со најви-

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

сок степен на синергија“, вели еден испитаник од одбраната.

Испитаниците собранието сметаат дека постои причинско-последична

врска помеѓу одбранбената и воената дипломатија. Интересно заради специфич-

ниот одговор е да се истакне дека еден испитаник од Собранието на Република

Северна Македонија, со долгогодишно искуство особено поврзано со одбраната

укажува на тоа дека одбранбената и воената дипломатија по суштина се различни,

но по функционалноста се комплементарни. „Во демкратски општества се прави

јасна дистинкција меѓу одбранбена и воена дипломатија, и тоа по носители и по

надлежности. Одбранбената дипломатија е водена од цивилната власт, а воената

од воените експерти, под надзор на цивилната власт“, вели тој.

Досегашното објаснување е потврдено и од страна на странски експерти,

испитаници во процесот на истражување и тоа од неколку континенти. На при- 5

мер, еден од нив, со над 40-годишно искуство во одбранбениот систем на една

европска земја, вели дека „во државите со развиен демократски повеќепартиски

парламентарен систем, постои цивилна контрола на вооружените сили и во со-

гласност со тоа војската ја реализира својата надлежност преку Министерството

за одбрана, како дел од Владата“. Според тоа, посочува тој, поимот одбранбена

дипломатија во однос на поимот воена дипломатија е поширок. Дел од политиките

на одбранбената дипломатија, истакнува, се реализираат преку меѓународните

активности кои ги спроведува војската. А, овие активности се плански, организи-

рани, координирани и со единствена цел: достигнување на поволна положба на

државата во меѓународните односи.

За да се заокружи гледиштето на испитаниците поврзано со ова прашање,

потребно е да се увиди и мислењето на испитаниците од редовите на унифор-

мираниот состав на Армијата на Република Северна Македонија, како директно

вклучени во одбранбениот систем.

Сите 31 испитаник „во униформа“ сметаат дека воената дипломатија е

многу важен елемент за државата, за остварувањето на надворешно-политичките

цели. Интересно е што лицата кои се интервјуирани имаат високи офицерски чи-

нови, а се возрасно помлади, без исклучок укажуваат на тоа дека одбранбената

дипломатија е поширока отколку воената, односно ја вклучува воената диплома-

тија.

Тоа, пак, не е случај со испитаниците кои имаат највисоки офицерски

чинови, а се и со поголема возраст. Еден пластичен пример за тоа е следното

мислење: „Дали има разлики помеѓу одбранбената и воената диплооматија? Си-

гурно дека има! Има голема разлика. Воената дипломатија е поширок поим кој

опфаќа собирање разузнавачки информации во упатените држави за потребите

на одбраната на нашата држава, и воедно остварување на меѓународна соработка

со вооружените сили на државата каде е упатено военото аташе.“

Еден дел од оваа група на испитаници смета дека воената дипломатија

денес „де факто“ прераснала во одбранбена дипломатија.

предизвици за државата

Имајќи предвид дека најголем дел од испитаниците се од нашата држава

(86 од 91), исклучително важно во процесот на истражување беше да се утврди на

кој начин досега, според искуството кое испитаниците го имаат, одранбената ди-

пломатија била вклучена во рамките на поважните државни настани низ годините

на македонската независност. Прашањето кое беше поставено е: „Кои случувања

во Македонија од осамостојувањето до денеска би ги издвоиле како случувања

кои побарувале и биле предмет на одбранбена дипломатија? Како одбранбената

дипломатија влијаела на окончување на овие предизвици, со што влијаела и на

воспоставување и развој на безбедноста и стабилноста на државата?

Според квантитативната анализа, мнозинство од испитаниците активно-

стите на одбранбената дипломатија ги поврзуваат со негативни случувања во

земјата, како на пример, конфликтот во 2001 година, Косовската криза и неле-

галната миграција. Од друга страна, 19 проценти од одговорите се однесуваат на

евроатлантските интеграции на земјата, односно напорите за членство во НАТО

и во Европската Унија.

Елаборацијата за тоа како влијаела одбранбената дипломатија во одре-

дена конфликтна ситуација, јасно и пластично може да се види во одговорот од

испитаник, вработен во Министерството за внатрешни работи кој вели: „Во из-

минатиот период како случувања кои побарувале и биле предмет на одбранбена

дипломатија можам да ги издвојам кризата од 2001 година и мигрантската криза

од 2015/16 година, на начин штопреку преговарање, комуникација и соработка

со надворешните фактори е дојдено до воспоставување и развој на безбедноста и

стабилноста на државата.“. Во однос на истата криза (конфликтот од 2001 година),

еден испитаник, пак, поинаку ја поставува тезата. Тој вели: „Одговорот е кризата

во 2001 година, но тогаш бевме консументи на одбранбено-дипломатски актив-

ности на други земји“. Интересно е што испитаник, вработена во Министерството

за надворешни работи, ја споменува и кризата во периодот на осамостојувањето,

и тоа како успешен процес на водење на одбранбена дипломатија (Договорот

Глигоров – Аѓиќ, 1991 година за повлекувањето на Југословенската народна ар-

мија од Македонија), која овозможила без ниту еден човечки живот да се исполни

вековната цел на македонскиот народ – самостојна македонска држава.

Едноставно, како што вели еден испитаник од средниот менаџмент во

Министерството за одбрана, „нема случување кое не допира до одбранбената

дипломатија, а примери се косовксата криза, сместувањето на сојузничките сили

и на бегалците, решавањето на внатрешниот конфликт во 2001 година.

Преовладува мислењето дека во контекст на членството на државата

во НАТО, како политичка стратегиска цел и напор на севкупниот дипломатски

апарат, вклучувајќи го и делот на одбраната (водејќи одбранбена дипломатија),

одбранбено-дипломатските претставници биле успешни во својата задача. Еден

испитаник од разузнавачко-безбедносниот сектор вели дека спроведувањето на

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

одбранбената и воената дипломатија во Републиката во контекст на политичката

стратегија за исполнување на критериумите за полноправно членство во НАТО

било перманентно, конзистентно и долгорочно.

безбедноста и одбраната денес

„Дипломатијата и одбраната не се супститути еден на друг. Секоја од нив

посебно, ќе доживее неуспех“, рекол американскиот претседател Џон Кенеди во

реалност, 21 век, не е исклучок. Она што можеби го одвојува 21 век, од 20-тиот е

повеќеслојната, комплексна и динамичка природа на безбедносните предизвици

со кои се соочуваат државите. Една од главните области која ја променила својата

традиционална улога е токму одбранбената дипломатија, која и според искуството

на испитанците во истражувањето нуди еден суптилен, нискоризичен начин на

решавање на безбедносните предизвици. Одбранбената дипломатија преку „ме-

ката моќ“ може да гради партнерства, но и да создава и да одржува стратегиско

влијание во полза на сопствената надворешна политика, додека истовремено таа

помага во „разбивањето“ на тензијата и избегнувањето на конфликтните состојби.

Како еден од клучните играчи во достигнувањето на надворешнополитичките

цели, одбранбената политика мора да биде синхронизирана со другите нивоа

на државна моќ: политичките односи, културата, општествената динамика, трго-

вијата, економијата. Со еден збор, „пристапот на еден глас“, односно т.н. „whole

government approach“, може единствено да ја зацврсти пораката која се пренесува

преку одбранбената политика.

Од денешна перспектива, членството во Алијансата, конечно завршениот

три-децениски процес на полноправно членство, е процесот кој бара(ше) активна

одбранбено-дипломатска контрибуција.

Токму овој процес е и еден од најчесто споменуваните при интервјуи-

рањето на испитаниците вработени во министерствата. По формализирањето на

полноправното членство, започнува процесот на екипирање, позиционирање и

функционирање во согласност со воспоставените правила и процедури во самата

алијанса. „Освен членството во НАТО и активната партиципација во Европската

одбранбена и безбедносна политика, одбранбената дипломатија треба активно да

се вклучи и во креирање на НАТО одбранбено планирање, глобалната безбедност

и изградбата на соодветни способности во контекст на трите основни функции

на Алијансата: колективната одбрана, кризниот менаџмент и кооперативната

безбедност“, вели еден испитаник.

Интервјуираните припадници на вооружените сили ги споменуваат и

регионалните предизвици кои побаруваат внимание и делување од страна на

одбранбената дипломатија. „Особен ангажман на одбранбената дипломатија во

овој период треба да има во регионот на Западен Балкан, особено во преговорите

на Косово и Србија, со цел превенирање на загрозување на безбедноста и ста-

билноста на регионот. Особено внимание треба да се посвети на дефинирање на

договор кој ќе биде прифатлив за двете страни и кој нема да предизвика промени

на границите и загрозување на стабилноста на регионот. Како членка на НАТО,

сега Македонија ќе биде изложена на поголем степен на одбранбена дипломатија

од страна на Грција, која ќе се обиде да стане стратегиски партнер на Македонија

на Балканот, со цел истиснување на влијанието на Турција. Заради тоа нашата

одбранбена дипломатија треба да се професионализира и да зајакне. Одбранбе-

ната дипломатија не ја чинат само истурените канцеларии и одбранбени аташеи,

туку и домашниот базен на стручни и професионални експерти“, вели испитаник

со долгогодишно искуство во одбраната и искуство поврзано со одбранбената

дипломатија.

Испитаниците од разузнавачко-безбедносниот сектор се согласни, пак,

дека денес одбранбената дипломатија мора да ги земе предвид новите ризици

по безбедноста: тероризмот, хибридните закани, сајбер-заканите, екстремизмот и

илегалната миграција. „Хибридните и сајбер-заканите, насилниот екстремизам и

тероризам од сите видови, организираниот криминал од сите видови, бегалската

криза, странските (непријателски) разузнавачки служби, лажните вести, растеч-

киот тренд на вооружување, елементарните непогоди, техничките катастрофи,

епидемиите, глобалното климатско загрозување, деградирањето на животната

средина економско-политичката нестабилност: на сето тоа мора да се влијае

преку алатките на одбранбената дипломатија“, вели испитаник вработен во овој

сектор.

Со динамизирањето на меѓународните односи по крајот на Студената војна

се динамизираа и дипломатските активности, средби, контакти, координации. Ди-

пломатите, не можејќи да се консултираат со својата база секогаш и секаде каде

што е потребно делување, мораа брзо и ефикасно да се адаптираат на состојбата

и да ја најдат најсоодветната солуција, да ја донесат најадекватната одлука која

ќе има најдобар можен ефект за својата земја и нејзините надворешнополитички

цели, на секое рамниште на делување: најблиско соседство, регионално и глобал-

но.

Токму затоа, од најголемо значење е пристапот на државата кон својата

дипломатија, која мора да биде целосно подготвена за извршување на својата

функција во поддршка на сопствената држава. А, за постигнување на оваа интерна

(од аспект на дипломатијата) цел, менаџирањето на знаењата, нивната реална

употреба, вистинската поставеност на лицата vs задачите и работните места е од

најголемо значење.

„Знаењето е еден флуиден микс, мешавина од искуство, вредности, кон-

текстуални информации и експертски увид кој дава една рамка за евалуација и

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

инкорпорирање на нови искуства и информации“, велат Девенпорт и Прузак243.

Дополнуваат дека во дипломатијата, веројатно и повеќе отколку во бизнис сек-

торот, знењето е и основа, но и производ на процесот на размислување.

Јован Курбалија, пак, вели дека знаењето како комбинација од информа-

ции, искуство и интуиција е она што овозможува еден дипломат да се однесува

соодветно во непредвидливи ситуации244. Токму во таа насока треба да се наведе

дека знаењата кај дипломатите се јавуваат во многу форми, од генералното зна-

ење стекнато низ формалното образование во текот на животот, надградено од

специфични познавања во доменот на меѓународните односи и меѓународното

право, потоа специјален дипломатски тренинг кој драстично би помогнал при

справување со непредвидливото во рамките на службата, познавањата стекнати

со искуството, познавањето на процедурите. 5

Еволуцијата на дипломатската служба, неминовно побарува и еволуција

на дипломатијата, особено во контекст на дипломатскиот тренинг.

Значењето на погоре кажаното за дипломатијата, во генерална смисла,

може да се преслика и во контекст на одбранбената дипломатија. Практичарите на

македонската одбранбена дипломатија, во основа не се дипломати „од кариера“.

Напротив, ако како пример ги земеме одбранбените аташеи, како дел од системот

на одбранбената дипломатија, ќе видиме дека станува збор за униформирани

лица, офицери со повисок чин (потполковник, полковник), кои во својата кариера

имаат завршено и високо воено, но и дополнително воено и цивилно образование

(Школа за национална одбрана, Командно-штабна академија), односно школи кои

ги погготвуваат за штабни должности. Секако, во рамки на едукативната дејност,

Министерството за одбрана, во соработка со сојузниците, овозможува доедукација

и на полето на дипломатијата, што е особено важно во контекст на испраќањето

на „вистински луѓе на вистински позиции“.

Имајќи предвид дека државата, општеството, институциите во Северна

Македонија сè уште се соочуваат со „инфантилни проблеми“ и недостатоци кои се

врзуваат со суштината на оваа максима – „вистински луѓе на вистински позиции“,

нивното водење низ кариера (кариерен развој) и нивното поставување во соглас-

ност со она за што се обучувани, ни помалку ни повеќе на сметка на граѓаните и

државата која треба да ја претставуваат, но и политиката на (не)пополнување

на особено важните позиции кои се дел од мрежата на одбранбената диплома-

тија, испитаниците кои се дел од истражувањето имаа можност да одговорат на

следното прашање: Колкав треба да биде капацитетот (човечки, материјален,

индивидуален) на претставништвото на Северна Македонија во НАТО , како т.н.

„hub“ на одбранбената дипломатија на Македонија?

Како најзасегнати, испитаниците од Министерството за одбрана и од

Армијата на Република Северна Македонија, како и оние од Министерството за

London.

надворешни работи имаат посеопфатно размислување за капацитетот на нашата

одрбанбена дипломатија, особено во рамките на Алијансата. Испитаниците, со

екстензивно искуство, работејќи во Собранието, велат дека е потребно кадарот

кој ќе се испрати да е професионален, вешт и соодветно образован, но не даваат

поголем број на детали, исто како што посочуваат и лицата вработени кај прет-

седателот на државата. Интервјуираните лица од другите државни органи, други

органи на државна управа, институциите на локалната самоуправа, приватниот

сектор и испитаниците од странските држави, даваат одговор дека не се довилно

запознаени со материјата за да можат да дадат сосодветно мислење.

„За нашето претставништво во НАТО, капацитетот треба да биде онолкав

колку е потребно да рационално и ефективно се одработат обврските. Ценам

дека сите капацитети треба да бидат, пред сè, високо професионални, стручни, со

познавање на процесите во НАТО, јазично флуентни, протоколарно образувани

и лица со интегритет“, вели еден испитаник од Министерството за одбрана со

искуство во одбранбената дипломатија. Додава дека „во Брисел и во Вашингтон

рангот на првите лица мора да биде највисок, заради односот на домаќинот и

заради односот на другите претставници. Доколку рангот е понизок, од условно

кажано, предвидениот тогаш влијанието и значењето на тој ентитет ќе биде помал

и помалку видлив. Лица со недоволно искуство, без јазична флуентност, потребен

ранг и зрелост, е рецепт за неуспех, а со тоа и негативна реклама за државата“.

Тој и поголемиот дел од испитаниците од Министерството за одбрана

укажуваат на тоа дека мора да се воспостави еден басен на стручни кадри, про-

фесионалци и експерти од каде ќе се селектираат и оние кои ќе бидат дел од

одбранбено-дипломатскиот систем на државата. Токму во контекст на „басенот

на експерти“, еден испитаник заклучува дека „за жал, во изминатиот период не

успеавме преку обуки, семинари, курсеви да создадеме група на луѓе кои потен-

цијално ќе можат да бидат наши идни военодипломатски претставници“.

Дека одбранбено-дипломатската мрежа не може да биде поголема отколку

капацитетот на државата укажуваат повеќе испитаници, вработени во министер-

ствата. „Капацитетот во секој од наведените аспекти треба да е пропорционален

со преземените обврски и во согласност со објективните можности на државата.

Ова е особено важно кога станува збор за димензионирањето на одбранбените

и воените претставници во рамките на расположивите човечки, финансиски и

материјални капацитети на државата“, вели испитаник од Министерството за

одбрана.

Над педесет проценти од испитаниците вработени во Министерството за

одбрана, Министерството за внатрешни работи и Министерството за надвореш-

ни работи сметаа дека одбранбено-дипломатскиот кадар мора да биде кадар

со претходно искуство во меѓународна средина (на пример, испитаниците од

Министерството за одбрана споменуваат дека во контекст на искуството кое би

требало да биде потребно е учеството во мировните мисии чиј дел е и нашата

земја – мисијата во Авганистан, претходно ИСАФ, денеска „Одлучна поддршка“,

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

дали мисијата во Либан, УНИФИЛ, мисијата во Босна и Херцеговина, „Алтеа“, или

новите мисии чиј дел се припадниците на Армијата на Република Северна Маке-

донија, силите КФОР на Косово и мисијата во Централноафриканската Република.

Овие испитаници, кои од познати причини се и најупатени да одговорат на

прашањето, велат дека не е потребно само лицата кои се упатени на одбранебе-

но-дипломатска должност да покажат професионализам и знаење, туку дека тоа

е потребно и кај колегите со кои тие секојдневно работат, во матичната институ-

ција, во земјата. „Лицата упатени на извршување на задачи во мисијата во НАТО

е неопходно да бидат експерти од областа на своето работење со висок степен

на професионализам и интегритет и соодветна подготовка. Тие на располагање

треба да ги имаат сите потребни ресурси, како и постојан контакт со квалитетни

и посветени професионалци од матичната држава со кои заеднички ќе делу- 5

ваат при реализација на активностите од државен интерес“, вели испитаник од

Министерството за внатрешни работи.

Можеби најекспликативен одговор даде испитаник кој и директно беше

вклучен во процесот на планирање на претставништвото на Северна Македонија

во НАТО, кој вели: „Капацитетот треба да биде соодветен со цел да се извршат

сите задачи и обврски кои произлегуваат од нашето членство во Алијансата. Во

седиштето на НАТО делокругот на работа на самите комитети го диктира профи-

лирањето на мисијата (или делегацијата како можно име во иднина). Се планира

МО и Армијата да упатат 15 лица во нашата мисија во НАТО, и тоа 11 лица воен

персонал во военото претставништво и 4 лица во одбранбената секција. Покрај

персоналот од МНР, свој персонал во мисијата има упатено или ќе упати и АНБ,

ДБКИ и ЦУК. Во Сојузничката команда за операции (ACO), поточно во нејзиниот

штаб (SHAPE) во Монс, Белгија, се предвидува Армијата да упати 6 лица воен

персонал и во Сојузничката команда за трансформации (ACT) во Норфолк, САД,

да упати 1 лице“.

Можеби нема подобра илустрација на поврзаноста помеѓу дипломатијата

(вклучувајќи ја и одбранбената дипломатија) и протоколот од дипломатскиот

протокол, кој како единка постои во секоја од земјите и е природно поставен во

рамките на Министерството за надворешни работи.

За да се добијат мислењата и размислувањата на испитаниците кои „де

факто“ во најголем број се со огромно искуство во својата област на работа, им

беше поставено следното прашање: Која е поврзаноста на одбранбената дипло-

матија со останатите релевантни специфични области како што е протоколот и

протоколарните правила, прописи и процедури?

Испитаникот од приватниот сектор (со исклучително знаење во областа

на протоколот), и воедно едукатор во таа област вели: „Еден крак од она што се

нарекува дипломатија, е дипломатскиот протокол и тука не можеме да ја изоли-

раме и одбранбената дипломатија. Секоја меѓународна интеракција вклучува и

правила на протокол и етикеција, затоа што дипломатскиот протокол не е сведен

само на церемонијалниот дел, како што тоа било во минатото, туку и многу други

воспоставени норми на однесување кои треба да се почитуваат“.

Впрочем, дека протоколарните правила и процедури се нераскинливо вр-

зани со одбранбената дипломатија и дипломатијата воопшто, можеме да видиме и

преку примери директно поврзани со нашата земја, како што се охридскиот Рамко-

вен договор, Преспанскиот договор, голем број на посети на исклучително важни

лица од светската политика, неодамнешната посета на лидерот на Католичката

црква и сл. (опишани во Петтата глава, Протоколот и одбранбената дипломатија на

Република Северна Македонија, точка три – Улогата на одбранбената дипломатија

и протоколот во остварување на безбедноста на Република Северна Македонија).

Oдбранбената дипломатија не е издвоена единка која не е поврзана со

останатите релевантни специфични области, како на пример протоколот и прото-

коларните правила. Впрочем, еден од испитаниците од академската фела посочува

дека „ангажманот на дипломатските претставници е поддршка на мисијата според

правилото 30/30/30, односно 30 проценти работа на дипломатските задачи, 30

проценти протокол и 30 проценти разузнавачки и безбедносни прашања“.

„Протоколот е составен и неизоставен дел од одбранбената диплома-

тија“, „протоколарните правила, процеси и процедури се дел од дипломатската

комуникација, вклучувајќи ја и комуникацијата во одбранбената дипломатија“. За

практичарите во областа на протоколот, поврзаноста е директна – „дипломатијата

се базира на норми на однесување, преговарање, процедури кои се испреплетени

со протоколот. Протоколарните постапки на дипломатите се многу важни за да

се убеди странскиот партнер во нашата серизност, посветеност и перспектива за

соработка“. Тоа е надополнето и со мислењето на друг практичар во оваа област

дека „воспоставувањето на меѓународните норми за оддавање на воени почести

при официјални посети на највисоко државно ниво е начин како да се регулираат

меѓународните односи и меѓусебното почитување, а секоја недоследност може

да биде протолкувана како непочитување и навреда за другиот“. „Грешките во

протоколот може негативно да влијаат на односите помеѓу државите и со тоа да се

придонесе кон јакнење на можноста за меѓудржавен судир“, вели еден испитаник.

Генерално толкувано, суштината на овој процес е дипломатијата, пораката,

меѓутоа пакетот го прави протоколот и токму затоа постои целосна испреплетеност

помеѓу дипломатијата и протоколарните правила. Или, „протоколот и диплома-

тијата претставуваат една функционална целина. Познавањето на протоколот

и протоколарните правила, прописи и процедури од страна на персоналот во

дипломатијата, вклучително и военодипломатскиот персонал во одбранбената ди-

пломатија е рефлексија на професионализмот и институционалната изграденост

на системот“. На тоа се надоврзува и мислењето на еден испитаник, долгогодишен

практичар во областа на одбранбената дипломатија кој укажува дека во периодот

на предупатна подготовка, една од задолжителните теми на обработка не само

за персоналот кој ќе ја извршува задачата, туку и семејството кое ги придружува

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

е токму протоколот, протоколарните активности и бон – тон однесувањето.

во дипломатијата

Едно од круцијалните сет-прашања на кои испитаниците даваа одговори

беше влијанието, односно поврзаноста на протоколот со безбедноста. Најпрво,

прашањето е дали таа поврзаност постои, а потоа и дали поврзаноста е цврста и

директна или не, и на кој начин се спроведува.

На испитаниците им беше поставено прашањето: Кои се вашите познавања

од протоколот? Дали протоколот е индивидуална област или тој е поврзан и може-

би инкорпориран со други сродни области како дипломатијата или одбранбената

дипломатија и зошто, со што првично би се утврдило познавањето на областа на

протоколот од страна на испитаниците, а потоа и би се добиле релевантни одго-

вори за тоа дали протоколот можеме да го сметаме за индивидуална област или

област која функционира инкорпорирана во рамките на дипломатијата.

Иако големо мнозинство на испитаници имаат одредени познавања за

тоа што значи протоколот, кое е неговото место и неговата поврзаност со други-

те области, практично само неколкумина имаат работено како специјалисти за

протокол.

Повторно, започнувајќи од одговорот на испитаникот од приватниот сек-

тор, кој е директно вклучена во областа на протоколот, можеме да увидиме дека

вистинските познавачи на протоколот укажуваат на апсолутната неможност оваа

област да се гледа како „изолиран систем“. Имено, испитаникот вели: „Протоколот

добро го познавам и го работам. Апсолутно не може да се гледа како изолиран

сегмент од дипломатијата, но опфаќа и многу други практични сегменти како

организациската и лидерската способност, вештини за забележување на детали,

тимска работа, почитување на правилата на куртоазија, тактичност, снаодливост

и смиреност.“

Испитаник од редот на вработените во министерствата, моментално дел

од средниот менаџерски кадар, директно позврзан со одранбената дипломатија,

протоколот го става на пиедесталот, како област со која сите останати сродни

елементи се поврзани.

„Протоколот игра значајна улога во презентирањето на една институција,

посебно кога се зборува за дипломатските работи. Првиот впечаток е од клучно

значење. Подредувањето, навременото преземање и предвидување на сите наред-

ни чекори се клучни за навремено и правилно спроведување на една активност.

Сите останати области мора да се поврзани и инкорпорирани со протоколот за

активностите да поминат онака како што е испланирано“, вели испитаникот.

„Протоколот е интердисциплинарна област. Тој овозможува функционална

целовитост со други области како дипломатијата, односно одбранбената диплома-

тија. Протоколот е едноставно врска помеѓу правилата на игра и целите кои треба

да се постигнат“, вели испитаник од редовите на вработените во министерствата.

Таа област не само што е поврзана, поентираат исклучително голем број од испи-

таниците, туку и ја надополнува дипломатијата, ја обликува, ја поставува во рамки.

За тие рамки зборува и испитаник од академската фела, кој вели дека протоколот

и дипломатијата се неразделни и тоа заради организирање, договорање на

термини, на персонал, на локација, на правци и постапувања, безбедносни

процедури, нивоа на дипломатско претставување... „Протоколот е систем кој

на дипломатијата и дава насоки на дејствување, правила на однесување, етика,

морал и тежина. Протоколот е механизам за избегнување на хаосот, протоколот е

диригент на оркестарот“, вели испитаник од редовите на службениците вработени

во министерствата.

За еден испитаник протоколот е „индивидуална област“, а гледиштето про-

излегува од мислењето дека дипломатијата е во основа активност која е невидлива,

за сметка на активностите од протоколот кои се видливи и јавни. За разлика од ова

мислење, испитаник со 25-годишно искуство во полето на дипломатијата вели:

„Протоколот е област која не може да функционира индивидуално, туку станува

збор за еден сегмент во кој се обединуваат сите информации за дипломатското

претставување дома и во странство“.

Таа додава дека е исклучително важно да се имаат широки познавања од

многу области, особено дотогашната меѓудржавна соработка, обичаите и тради-

цијата на земјата домаќин.

дипломатија

Протоколот како област е нераскинливо поврзана со дипломатијата, а со

тоа и со одбранбената дипломатија. Тоа е став и на мнозинството испитаници во

истражувањето, испитаници кои во голем број имаат над 15-годишно работно

искуство во органите на државната управа: од Владата, Собранието и Министер-

ствата, сè до локалната самоуправа.

Таа нишка на поврзување на протоколот и дипломатијата vs протоколот и од-

бранбената дипломатија не е различна или паралелна, туку се преклопува и затоа

може да се каже дека спецификите на протоколот во контекст на дипломатијата

или одбранбената дипломатија не се разликуваат едни од други.

„Дипломатскиот протокол бара своја прецизност и почитување на меѓу-

народните стандарди. Со оглед на фактот што одбранбената дипломатија има

цел да постигне билатерална и мултилатерална соработка преку одбранбените

ресурси, протоколот и овде ја исполнува својата функција. Основно е познавањето

и на воените церемонијали, посебноста на преписката, рангирањето и преносот во

одбранбените стрктури“, вели испитаник од приватниот сектор. Таа ја истакнува

можеби единствената дистинкција во спецификите на протоколот во контекст

на одбранбената сфера, а тоа е познавањето на воените, односно одбранбените

специфики, како воениот протокол и воените церемонијали кои се разликуваат

во одредена мера од карактеристиките на основниот дипломатски церемонијал.

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

Мнозинство од испитаниците, во однос на спецификите, ги споменуваат

главно познавањето на историјата, културата, обичаите, општествените правила

и норми на државата домаќин, што е наизглед мошне лесно и добро познато, но

кога станува збор за култури и општества кои се поблиски за нас од традициите

на „западната цивилизација“. На пример, на Блискиот Исток, чевлите се собуваат

пред да се влезе во куќата, никогаш не се употребува левата рака за поздравување

или за подавање, секогаш се јаде само со десна рака, не се седнува со скрстени

нозе, не се крева палецот како знак дека нешто е во ред. За илустрација, во Индија,

поимот „времето е пари“ е непознат, никогаш не велат категорично „не“, туку „ќе

видиме“, итн.245 Секоја од овие култури има свои посебности кои мора да бидат

земени предвид од дипломатите, вклучително и во областа на одбраната.

Во тој контекст, група испитаници од вработените во министерствата ги 5

споменуваат токму овие елементи, а еден од нив вели: „познавањето на јазикот

на земјата во која се престојува, познавањето и почитувањето на историјата,

културата и спецификите на земјата, капацитетот за снаоѓање во мултикултурна,

мултиетничка, мултиконфесионална средина, заедно со добрата интерперсонална

комуникација, се императив за секој добар дипломат. Тоа се всушност и специ-

фиките на протоколот“.

Кај истата група на испитаници преовладува мислењето и дека освен

познавањето на општествените, културните и моралните норми, потребно е да се

познаваат (до одреден степен) и правните норми, зашто тие се „важен фактор“

за правилно воспоставување на дипломатски релации.

Испитаниците од редовите на Армијата, во големо мнозинство укажуваат и

на потребата од познавање на начините за задржување на тајноста во еден домен

од работењето што, секако, е специфика на протоколот и дипломатијата.

Она што е интересно за оваа категорија на испитаници е што речиси без исклучок

сите ги наведуваат следните елементи како специфики на протоколот – точност,

прецизност, принципиелност, еднаквост, дисцилинираност, реципроцитет.

Имајќи предвид дека работните организации од каде што доаѓаат ис-

питаниците се мошне диверзифицирани, преку сетот прашања во рамките на

интервјуата – Во институцијата во која работите, според Вас, колку се развиени

протоколарните активности (постоење на посебна организациска единица, соод-

ветна пополнетост, постоење на процедури за работа, соодветна организациска

поставеност во однос на севкупната организација на институцијата)? Дали е

потребно здружување на капацитетите во протокол, од сите сродни институции

во ликот на Единствениот државен протокол? Од прашањата може да се добие

мошне адекватна слика за тоа во кој степен на развој се протоколарните капаци-

тети во секоја од институциите – Претседател, Собрание, Влада, министерства

.

(Министерство за одбрана, Министерство за внатрешни работи, Минситерство за

надворешни работи) и Армија. Дополнително, мислењето беше заокрижено и со

можноста да се одговори на неколку дополнителни прашања, од кои од особена

важност е прашањето за потребата на креирање на Единствен државен протокол.

Севкупно, мислењето на експертите во областа на протоколот кои доаѓа-

ат од приватниот сектор, а во однос на прашањето на креирање на Единствен

државен протокол е унифицирано и исклучително позитивно кон оваа можност.

„Капацитетите за протокол би требало да се спојат во единствен државен прото-

кол, заради спојувањето на знаењето, ресурсите, обезбедувањето на поефикасна

координација и комуникација, како и континуитет во работењето“, вели една

испитаник од оваа група.

Во контекст на моменталните капацитети на институциите, започнувајќи

од највисокиот законодавен дом, Собранието на Република Северна Македонија,

се увидува дека кај овие испитаници преовладува мислењето дека иако постои

посебна единица за протокол во форма на одделение, таа секогаш не е доволно

пополнета и целосно функционална, со што се влијае на ефикасноста на прото-

коларната поддршка која е од исклучителна важност во оваа институција.

Испитаниците од институцијата Претседател, повеќе се фокусираат на

потребата од организациска промена на начинот на кој функционираат прото-

коларните единици низ државната управа, отколку на информацијата за момен-

талниот капацитет на организациската единица за протокол во оваа институција.

Нивна заедничка констатација е дека „протоколот треба да биде униформен“,

„единствен“, „усогласен“, односно да ја заземе формата на „единствен државен

протокол“.

Испитаниците од групата на вработени во Владата на Република Северна

Македонија, укажуваат на тоа дека секогаш постои потреба од дополнителен

кадар во рамки на протоколот, зашто тоа е организациска едница која се соочува

со континуирано голем број на активности кои бараат целосно залагање и по-

стојана будност. Тие во голема мера се согласуваат со потребата од создавање

на единствен државен протокол, под капа на Владата, кој би ги координирал и

организирал поголемите настани од значење за државата.

„Единствен државен протокол треба да има и тој треба да биде под капата

на Владата како највисок извршен орган, но и да биде организиран како капа на

сите останати протоколарни единици во другите институции. Тој би требало да

биде органот кој би ги издавал насоките и принципите на работа, додека извршу-

вањето би било до некој степен делегирано на самите протоколарни единици“,

вели испитаник вработен во Владата. Негов колега, додава дека создавањето на

Единствен државен протокол ќе реши поголем број проблеми. „Мислам дека едно

такво интегративно решение би решило многу конкретни проблеми и предизвици

– недостаток на финансии, расплинетост на ресурси, на кадар по министерствата,

некоординација, непотребни гафови кои го рушат кредибилитетот, и речиси сигур-

но тоа би придонело за зголемување на угледот на државата. Ова произлегува од

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

некои основни принципи на организациската теорија, како и на потребите на една

мала држава како Македонија. Централизација и интеграција на капацитетите во

форма на „streamlining“, во една сфера на активност на организацијата ја зголе-

мува ефикасноста во таа сфера, со тоа што мора да се внимава на потенцијални

нус-појави како што се непожелната концентрација на моќ и на влијанието што

се последица на секоја централизација“, вели тој.

Испитаниците од можеби најзасегнатото министерство, ако зборуваме за

генералната дипломатија, Министерството за надворешни работи, се согласни

кога станува збор за потребата од воспоставување на единствен државен про-

токол, но под капата на Министерството за надворешни работи, кое според нив,

е природната средина за еден ваков капацитет. Тие во голема мера и на веќе по-

стојната организациска единица во МНР посветена на протоколот, Директоратот 5

за дипломатски протокол, гледаат како на една форма на државен протокол.

„Во Министерството за надворешни работи постои Директорат за дипло-

матски протокол, раководен од директор, искусен дипломат, двајца помошни-

ци-директори, искусни „протоколџии“ и релативно солидна пополнетост од аспект

на извршители. Протоколот на Министерството за надворешни работи досега

истакнато функционира и успешно одговара на сите предвидени и непредвиде-

ни ситуации кои често знаат да се појават“, цели испитаник од Министерството.

Гледиштето на негов колега од истата институција соодветствува целосно – МНР

како институција претставува носител и главен координатор на протоколарните

активности на државата, заради што во многу држави во ова министерство е

воспоставен т.н. државен протокол, кој во исто време води сметка и за политич-

ките аспекти во своите активности“. „Отсекогаш сум се залагал за формирање

на единствен државен протокол под капата на Министерството за надворешни

работи, со мали логистички испостави во соодветни државни институции“, вели

еден испитаник, а негова колешка додава дека „во рамките на еден државен про-

токол, воден од искусно лице во областа на протоколот, треба да има три посебни

организациски единици – протокол на Претседателот, Протокол на претседателот

на Владата и Протокол на Министерството за надворешни работи. Целта е да се

зајакне капацитетот и поефикасно да се одговори на задачите и потребите“.

Испитаниците од Министерството за внатрешни работи се запознаени со

фактот дека во нивната институција постои организациска единица за протокол,

еден дел од нив комплетно ја познаваат нејзината организациска поставеност,

структура и пополнетост, а еден дел можат да посведочат дека протокларните

актинвости се реализираат, но немаат информација дали ова одделение се соочува

со потешкотии или не.

„Во Министерството за внатрешни работи, протокларните активности

се поставени на високо ниво и навистина заземаат особено значење во хиерар-

хијата на Министерството и се почитуваат од страна на оние за кои се наменети.

Во Одделот за односи со јавност и стратешки прашања, во рамки на Секторот за

односи со јавност и протокол, функционира Одделение за протоколарни настани

и активности со кое раководи началник и четворица извршители што извршуваат

работи што се однесуваат на организирање на министерски средби, меѓународни

форуми и состаноци, преку обезбедување на стручна и логистичка поддршка за

успешна реализација на истите, подготвување и реализирање на работни средби

и посети на претставници на странски држави, меѓународни организации и здру-

женија и слично.“, вели една испитаник од ова министерство.

Оваа група испитаници смета дека протоколарните активности се реа-

лизираат на повеќе од задоволителен начин и поголем број од нив се релативно

скептични од она што би можело да произлезе како подобрување доколку дојде

до создавање на единствен државен протокол. „Единствениот државен протокол

има свои предности – се води од една точка – но, според мене, овој тип на органи-

зација има и свој сериозен недостаток – централизирање на активностите. Сепак,

согласен сум дека неопходно е како минимум да се воспостави една точка која ќе

врши единствена и сообразна обука на сите службеници за протокол во рамки

на институциите.

Сто проценти од испитаниците од Министерството за одбрана се запознае-

ни дека во нивната институција постои организациска единица за протокол, а голем

дел од нив знаат и точно во кој сегмент оваа единица постои – како Одделение за

протокол и преведување во Секторот за комуникации, аналитика и оперативна

поддршка во Министерството.

Тие, главно, се согласуваат дека постои потреба за доекипирање и дооб-

учување на персоналот во оваа единица, која впрочем ќе претрпи и промена во

својата поставеност во согласност со новата структурна поставеност на Министер-

ството, која во моментов е во фаза на анализа. И покрај позитивните коментари во

контекст на оваа промена, еден испитаник воопшто не се согласува со тоа и вели:

„Стара е таа формулација за издвојување на протоколот како нешто исконско. Тој

треба во современост да се гледа како дел од стратегиските комуникации, како

што и во моментот е поставен. Сепак, за организациската поставеност има место

за дискусија и истата може да се унапредува. Важно е персоналот да ги прати

модерните трендови“.

Има и испитаници кои сметаат дека постои потреба од подетално дефи-

нирање на процедурите и правилата. „Потребно е протоколот како организациска

единица да има повеќе независност и повеќе легитимитет, односно кредибилитет

во институцијата“, вели еден испитаник, а друг додава дека „за жал, организаци-

ски процедури и постапки нема“ и дека „поголем дел од тековните активности се

реализираат благодарение на поискусните вработени кои извршувале вакви од-

говорни задачи во минатото“. Тоа, според него, се ad-hoc решенија, импровизации

обременети со субјективизам, лични ставови или наредби од претпоставените кои

не соодветствуваат со реалните и неопходни постапки, мерки и активности“.

Во однос на можноста за здружување на сите протоколарни единици во

форма на Единствен државен протокол, мислењето е поделено – еден дел се

согласуваат дека тоа е вистинскиот пат напред, а друг дел укажуваат на некои

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

специфики кои беа споменати и претходно. „Во Министерството за одбрана на

Република Северна Македонија, службата за протокол треба да претрпи ре-

организација и соодветно дополнување со обучен персонал, но не е потребно

обединување поради спецификата на воениот протокол. Секако, потребно е

да има подобра координација со државниот протокол“, вели еден испитаник

од Министерството за одбрана.

Можеби најзапознаени со протоколарните активности и со начинот на кој

е организиран протоколот во својата институција се испитаниците вработени во

Армијата на Република Северна Македонија, кои освен тоа што се запознаени со

фактот дека постои посебна организациска структура на воениот протокол, огро-

мен дел од нив се запознаени дека посоти и Правило за воен протокол, според

кое и се работи. Интересно е што иако испитаниците од Армијата сметаат дека 5

задачите се реализираат ефикасно, тие го поставуваат прашањето дали можеби

ќе се зголеми ефикасноста доколку најпрво се направи фузија помеѓу двете раз-

лични организациски единици за протокол помеѓу Министерството за одбрана

и Армијата, пред да се оди чекор понатаму кон можноста за воспоставување на

еден државен протокол. Дилемите се од познат карактер – централизираноста

на една таква институција, нејзината гломазност, огромниот број на активности,

па дури и спецификата на воениот протокол.

„Во МО и ГШ на Армијата постојат посебни протоколарни организациски

единици кои немаат голем број на персонал. Во Армијата постои правилник/

правило за протоколарни активности при прослави и церемонии на единици.

Потребна е поголема соработка меѓу протоколот и безбедносните институции за

координиран ангажман. Кога станува збор за Единствениот државен протокол како

институција во која би се стопиле капацитетите на протоколот од другите инсти-

туции, сметам декаби била премногу централизирана институција која нема да

може да функционира успешно ако не се разработат процесите, односно истите

да бидат децентрализирани. Многу поголем ефект би имало ако таа институција

претставува чадор – институција која ќе се грижи за дефинирање на процедурите,

унапредување на процесите, униформирање на постапките и организација која

ќе има едукативно-надзорен карактер“, смета испитаник од Армијата.

дипломатија

Од досегашната анализа утврдивме неколку важни елементи поврзани

со нераскинливата врска помеѓу протоколот и дипломатијата. Увидовме дека

размислувањето на испитаниците оди во насока на тоа дека постои конекција

помеѓу протоколот и одбранбената дипломатија и дека во рамките на институ-

циите ваков тип на капацитети во областа на протоколот постојат и се развиваат

до некој степен.

Но, дали протоколот влијае на ефикасноста на одбранбената дипломатија?

Односно, токму како што е оставено прашањето во рамките на интервјуата – Во

која мера протоколарните правила играат улога во ефикасноста на реализацијата

на активностите на одбранбената дипломатија и зошто?

„Протоколот е основна нишка во дипломатијата, па така и во воената, затоа

што е збир на правила и процедури кои се меѓународно прифатени како израз на

меѓусебната дипломатска куртоазија. Со нив се изразува почитта, уважувањето и

значењето на меѓународните односи. Ниту еден дел од дипломатијата, па така и

одбранбената, не може да опстои без протоколот како посебна форма на дипло-

матска интеракција“, вели испитаник од приватниот сектор. Со ова мислење се

согласуваат и поголем дел од испитаниците од Минситерството за одбрана кои

сметаат дека протоколарните активности се важна компонента при реализација на

одредени активности, особено „случувања од висок или церемонијален карактер“.

Ако протоколот не функционира онака како што е замислено, и „државата може да

биде перципирана како неефикасна, нестабилна, а со тоа и небезбедна“. Интересно

е дека од аспект на безбедноста постои и друга конотација – „Протоколот игра ди-

ректна улога во однос на безбедноста, зашто лицата од оваа област се во директна,

постојана и непосредна врска со раководствата, што од безбедносен аспект значи

дека ако тие се компромитирани, компромитирана е цела институција“.

Секако, има и испитаници кои сметаат дека не постои директна корелација

помеѓу ефикасната реализација на одбранбената дипломатија и протоколот. Еден

таков испитаник од одрбаната на прашањето одговора: „Улогата која ја играат про-

токоларните правила во однос на ефикасноста на реализацијата на активноситите

на одбранбената дипломатија е делумна, до значителна. Не треба да се заборави

дека тоа се менува со оглед на неформалните средби и комуникацијата преку

социјалните мрежи која сè повеќе овозможува ad-hoc комуникација и размена

на мислења.“

Испитаниците од Министерството за внатрешни работи, на пример, се

понаклонети кон констатацијата дека протоколот влијае на ефикасноста на ди-

пломатијата, вклучувајќи ја и одбрнабената дипломатија. „Со почитувањето на

протоколарните правила се гради индивидуалниот имиџ на институцијата и на

државата, се одбегнуваат можни непријатени ситуации, се постигнуваат подобри

комуникации, поголема професионалност“, вели еден испитаник од МВР. На тоа

може да се надоврзе и мислењето од негов колега кој вели дека непознавањето

или непочитувањето на протоколарните правила може да доведе до дипломатски

скандал кој може да ги наруши одлично воспоставените меѓудржавни релации“.

Испитаниците кои во најголем број имаат навистина огромно искуство

на своето работно место беа директно прашани за нивното мислење во однос

на поврзаноста на протоколот и безбедноста. Прашањето беше: Може ли да се

каже дека протоколот како интердисциплинарна област која има свој удел и во

дипломатијата/одбранбената дипломатија, директно влијае и на безбедноста на

државата? Ако има, во која мера? Ако нема, зошто?“.

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

Анализата на сите интервјуа дава јасна дистинкција во размислувањето на

испитаниците кои во голема мера имаат слични позиции, но има и индивидуални

интересни заклучоци од поинаква перпектива.

Имено, огромен број испитаници сметаат дека постои нераскинлива врска

помеѓу протоколот и безбедноста. Во овој „табор“ најголемото разединување е

дали таа „нераскинлива врска“ е директна или индиректна, иако елементите на

кои се базира едното, односно другото размислување се практично многу слични,

со таа разлика што индивидуално секој испитаник гледа различно на значењето

на овие елементи.

Мал дел од испитаниците сметаат дека не постои никаква поврзаност

помеѓу протоколот и безбедноста, додека трети и најмалубројни, на протоколот

гледаат како на алатка за прибирање на соодветни информации за потребите на 5

безбедносните служби.

Од квантитативна перспектива, две третини од испитаниците велат дека

поврзаноста на протоколот со безбедноста е директна или индиректна. Од испита-

ниците кои велат дека поврзаноста помеѓу протоколот и безбедноста е директна,

најголем дел се вработени во Армијата на Република Северна Македонија, во

Министерството за одбрана и во Министерството за внатрешни работи и своето

мислење го формулирале преку стекнатото искуство во текот на работењето.

Приврзаниците на мислењето дека протоколот директно и суштински

влијае на безбедноста“, тоа го поткрепуваат преку фактот дека „протоколот ги

зајакнува меѓународните односи, се избегнуваат конфликтите, скандалите и сето

тоа што може да наштети на односот со меѓународниот партнер“. Како дополну-

вање на тоа, може да се каже дека директната врска се однесува и на фактот дека

секој настап на дипломат не се гледа како настап на индивидуата, туку на државата

која тој или таа ја претставуваат. „Протоколот директно влијае на безбедноста на

државата, од аспект што доколку не се запазат одредени протоколарни стандарди,

одредени држави можат тоа да го разберат како нивно деградирање, непочиту-

вање и да придонесе до комплетна промена на однесувањето, за дипломатските

односи и безбедноста на државата во целина“, вели еден испитаник од областа

на одбраната. Интересен факт е поврзан и со мислењето дека доколку во целост

беше следен протоколот, атентатот на првиот претседател на Македонија, Киро

Глигоров, немаше да биде ниту половично успешен, односно, доколку поранеш-

ниот претседател Глигоров, според протоколарните правила седел на задното

седиште, нему нема да му биле нанесени сериозни повреди, како што беше случај,

како патник на совозачкото седиште. Аспектот на безбедноста и можноста за по-

сегнување по животот на странски претставници, исто така, се зема како предизвик

кој ги обременува меѓудржавните односи, а се припишува на поврзаноста помеѓу

протоколот и безбедноста. Хипотезата во која на одреден државник, поради не-

почитувањето на строгите протоколарни правила му биде извршен атентат при

посета на друга земја, може многу лесно да предизвика сериозни инциденти, па

и конфликт помеѓу две држави.

Приврзаниците на мислењето дека овие две области се индиректно по-

врзани, своето стојалиште го базираат на неколку перспективи. Претставници на

академската фела велат дека „иако во некоја подиректна смисла се чини дека

протоколот нема некое позначајно влијание врз безбедноста, ако се погледне

подлабоко и се земат предвид специфичните политички околности, и најмалиот

политички гаф, независно дали е намерен или не, би можел да значи нарушени

дипломатски односи, па дури и војна“. Така српската јавност ги протолкува га-

фовите за време на одбележувањето на 100-годишнината од Првата светска

војна, но и скорешното потпишување на договорот на Србија со САД и Косово

со САД, кога претседателот Александар Вучиќ беше несоодветно сместен пред

американскиот претседател Трамп, кој имаше доминантна позиција. Истото се

однесува и на протоколарните грешки при поставување на знамиња (на други

држави, несоодветни амблеми и слично), што може да предизвика интрадржавни

безбедносни предизвици, но и интердржавни несогласувања, па дури и отворен

конфликт. Протоколот може да биде толку суптилен, но и толку брутален. Практич-

но гледано, грешките во протоколот можат да доведат до загрозување на животот

на странскиот претставник (или на придружниот персонал), и тоа преку ризици во

сообраќајот, навреда од граѓани во државата домаќин, несоодветната исхрана и

слично. Непочитувањето на протоколарните правила може да доведе до „нару-

шување во безбедносните релации на две држави – протерување на меѓусебно

упатените аташеи, нератификација на нивните агремани, непочитување на миров-

ните или постконфликтните договори и слично“. И, иако 100 проценти од групата

на испитаници кои велат дека влијанието е индиректно, јасно назначуваат дека

не постои директна поврзаност, не забораваат да споменат дека непочитувањето

на процедурите, можат да предизвикаат нарушување на односите и, каскадно,

да предизвикаат повлекување на соработката, што ќе доведе до влошување на

безбедносната состојба, особено за држави како нашата, чија потполна безбед-

ност зависи од колективната безбедност. Секако, не треба да се заборави ниту на

имиџот на една земја – доколку таа има нефункционален протокол, истата може

да биде перцепирана како неефикасна, нестабилна, а со тоа и небезбедна.

Помалубројните приврзаници на мислењето дека не постои никаква ко-

релација помеѓу протоколот и безбедноста, не даваат некое поопсежно размис-

лување зошто така го дефинирале своето стојалиште, иако според еден од нив

„безбедноста на државата не зависи од ефикасноста на протоколот. Тој е првото

лице што странците го гледаат кога ќе дојдат во нашата земја, но дипломатијата,

вкучувајќи ја и одбранбената дипломатија, е алатката која ја гради и ја одржува

безбедноста на државата внатре и кон надвор“.

Третото гледиште укажува на тоа дека „протоколот всушност е првиот

пристап до информацијата пред да се случи настанот и целта што се опслужува“.

Лицата кои работат во протоколот мора да имаат познавање од разузнавачките

активности за да можат да соберат податок, да воспостават мрежа на контакти, да

утврдат специфика на однесување кај секое лице кое донесува одлуки, а истото е

Одбранбената дипломатија и протoколот во остварување на безбедноста

– резултати од спроведеното истражување

важно и од контраразуанавачки аспект, со цел самозаштита и заштита на инфор-

мацијата со која располагаат.

Протоколарните организациски единици во рамките на македонските

институции имаат свои посебни специфики, што беше и еден вид на иницијална

каписла за тоа да се побара и мислење од испитаниците кои имаат навистина

големо искуство работејќи во државниот сектор.

Прашањето кое им беше поставено е: „Кои би биле спецификите на про-

токолот во македонските институции (поврзано со оваа организациска единица

во институцијата од која доаѓате)?“ 5

Мислењето кое доаѓа од испитаник надвор од институциите е во насока

на тоа дека „македонскиот протокол сè уште ‘се држи’ со оглед на ограниченоста

на ресурсите и кадрите“. Таа додава дека оваа служба не ја добива потребната

институционална и материјална поддршка која му е потребна. „Недостатокот на

единствен државен протокол понекогаш знае да создаде проблеми, исто како и

невложувањето во кадрите, неекипираноста и генерално несогледувањето на

важноста на оваа служба и од страна на јавноста, но и од страна на државниците,

што секако создава услови за правење на грешки“.

Испитаник од извршната власт за македонскиот протокол вели дека е

децентрализиран и разводнет, непостоечки или позајмен во некои институции

кои би требало да имаат сопствен протокол и често импровизиран. Наспроти тоа

размислување е размислувањето на испитаниците од редот на Министерството

за надворешни работи кои протоколот го карактеризираат како „професионален

со кадри кои имаат искуство и високо ниво на стандарди“. Ова размислување

соодветствува и со она на испитаниците од Министерството за внатрешни рабо-

ти, кои во големо мнозинство сметаат дека лицата задолжени со протоколарни

задачи се навистина професионалци со долгогодишно искуство. „Се работи за

стручни и компетентни кадри кои се вклучени во подготовки, организирање и

реализирање на разни протоколарни настани, лица кои поседуваат добри комуни-

кациски вештини“, вели испитаник од МВР. Според неколку испитаници, една од

спецификите на македонскиот протокол е фактот дека нема доволно прирачници

и пишани правила за практицирање на протоколот во институциите. „Протоколот

е универзален, но сепак има разлики кога домаќин е претседателот на државата,

премиерот, министри за одбрана, за внатрешни работи, наспроти други министри.

Протоколот во пониските ешалони на власт има свои „субспецифики“, на пример

агенции, дирекции, општини и слично. Добро е да има „стратегиско ниво“ на држа-

вен протокол кој би бил носечки столб на системот на протоколарни субјекти по

хиерархија. Овој стратегиски или државен протоколќе ги регулира сите детали

околу легислативата, професионалноста, стручноста, ефикасноста, одговорно-

ста, едукацијата, контролата и така натаму.“Како резултат на тој недостаток на